Về ở hẳn là quyết định khó đảo ngược nhất trong bốn kiểu quay về, và thường được chuẩn bị ít nhất — vì người ta nghĩ về nhà thì có gì phải chuẩn bị.
Bài này không khuyên nên hay không nên. Nó liệt kê những câu hỏi mà người đã về đều nói rằng giá như họ trả lời sớm hơn.
Tư cách ở cả hai phía, không phải một phía
Đây là chỗ nhầm nhiều nhất. Người ta thường chỉ nghĩ tới việc mình ở Việt Nam được bao lâu, mà quên nửa còn lại: việc vắng mặt lâu ảnh hưởng thế nào tới tư cách cư trú ở nước đang sống.
Với người đã nhập tịch nước sở tại, câu hỏi thứ hai nhẹ hơn. Với người mới có tư cách thường trú, đó là câu hỏi nghiêm túc và có hậu quả thật.
Cả hai câu phải hỏi ở hai nơi khác nhau: cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cho phía Việt Nam, và cơ quan di trú của nước sở tại cho phía kia. Không nơi nào trả lời thay nơi nào.
Y tế là phần quyết định nhiều hơn người ta tưởng
Với người về ở tuổi nghỉ hưu, đây thường là yếu tố quan trọng hơn cả tiền bạc và nhà cửa.
Ba câu hỏi thực tế: chăm sóc y tế ở nơi định về có đáp ứng được nhu cầu lâu dài không; bảo hiểm hiện có ở nước sở tại còn giá trị khi sống ở nước khác không; và nếu cần điều trị dài ngày thì trả bằng nguồn nào.
Trang này không tư vấn y tế và không nói nơi nào tốt hơn. Nhưng ba câu ấy nên có câu trả lời cụ thể trước khi bán nhà ở nước sở tại, chứ không phải sau.
Nguồn tiền hằng tháng và cách nó tới được tay
Người về dưỡng già thường sống bằng một khoản đều đặn từ nước sở tại. Hai câu hỏi đi kèm: khoản đó có tiếp tục khi sống ở nước ngoài không, và nhận nó ở Việt Nam bằng cách nào.
Câu đầu phụ thuộc hoàn toàn vào quy định của nước chi trả và vào hoàn cảnh cá nhân — phải hỏi chính cơ quan chi trả đó, bằng văn bản nếu được.
Câu sau là chuyện kỹ thuật nhưng cần chuẩn bị trước, vì mở tài khoản và sắp xếp đường nhận tiền dễ hơn nhiều khi còn ở nước sở tại.
Chỗ ở: giữ, bán, hay để lại
Đây là quyết định mà nhiều người nói rằng họ đã làm quá nhanh.
Bán hết ở nước sở tại thì gọn và cắt luôn đường lui. Giữ lại thì tốn kém nhưng để ngỏ khả năng quay lại — điều mà một số người cần tới, đặc biệt khi sức khoẻ thay đổi hoặc khi con cháu ở lại bên đó.
Ở phía Việt Nam, mọi chuyện liên quan tới nhà đất — mua, đứng tên, thừa kế, tài sản chung với họ hàng — đều là vấn đề pháp lý thật. Đây là chỗ bắt buộc phải hỏi luật sư ở Việt Nam, không phải chỗ tin vào lời người quen hay vào những gì nghe được từ lâu.
Ai là người ở bên khi ốm
Câu hỏi này ít được đặt ra nhất và đau nhất khi tới lúc cần.
Người về thường hình dung có họ hàng ở gần. Nhưng họ hàng cũng có đời sống riêng, cũng già đi, và khoảng cách trong nước cũng có thể xa.
Trong khi đó con cháu — những người sẽ thật sự lo — lại ở nước ngoài, cách nhiều giờ bay và nhiều múi giờ. Sắp xếp trước việc ai gọi ai khi có chuyện, và ai có thể tới trong bao lâu, là việc nên làm khi còn khoẻ.
Giấy tờ nên chuẩn bị khi còn ở nước sở tại
- Bản sao và bản dịch những giấy tờ nhân thân quan trọng, làm trước khi đi.
- Hồ sơ y tế tóm tắt bằng cả hai thứ tiếng, và danh sách thuốc đang dùng.
- Giấy tờ chứng minh các khoản thu nhập, hưu trí, bảo hiểm.
- Thông tin liên lạc của người có thể thay mặt xử lý việc ở nước sở tại.
Cả bốn thứ đều dễ làm khi còn ở đó và rất phiền khi đã về.
Về thử trước khi về hẳn
Đây là cách mà nhiều người đã về nói rằng đáng làm nhất: sống thử vài tháng, ở đúng nơi định về, vào đúng mùa khó chịu nhất trong năm.
Một chuyến thăm hai tuần diễn ra trong không khí đón tiếp. Vài tháng thì khác: có những ngày buồn tẻ, có việc lặt vặt phải tự làm, có mùa nóng hoặc mùa mưa kéo dài.
Trải nghiệm đó cho một câu trả lời thật hơn mọi tính toán trên giấy — và nó vẫn đảo ngược được.
Quyết định này ảnh hưởng tới cả gia đình
Cha mẹ về Việt Nam nghĩa là con cháu ở nước ngoài mất đi sự có mặt hằng ngày của ông bà, và ngược lại.
Nhiều gia đình chỉ nhận ra chiều thứ hai sau khi đã về: người về nhớ cháu nhiều hơn dự tính, còn con cái ở xa lo lắng nhiều hơn chúng nói ra.
Bàn thẳng chuyện này trước, kể cả phần khó nói, giúp cả hai bên chuẩn bị thay vì chịu đựng trong im lặng.
Điều bài này không làm
Không khuyên nên về hay không, không nêu bất kỳ quy định nào về quốc tịch, cư trú, hồi hương hay nhà đất, và không tư vấn y tế, thuế hay tài chính.
Tất cả những phần đó phụ thuộc vào hoàn cảnh từng người và vào quy định đang có hiệu lực. Chỗ hỏi: cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đang sống, cơ quan có thẩm quyền trong nước, cơ quan di trú và cơ quan chi trả của nước sở tại, và luật sư cho những việc về tài sản.
Câu hỏi nào hay bị bỏ sót nhất?
Việc vắng mặt lâu ảnh hưởng thế nào tới tư cách cư trú ở nước đang sống — người ta thường chỉ nghĩ tới phía Việt Nam.
Vì sao y tế quan trọng hơn cả tiền bạc?
Vì với người về ở tuổi nghỉ hưu, khả năng chăm sóc lâu dài, giá trị của bảo hiểm hiện có và nguồn chi trả khi điều trị dài ngày quyết định phần lớn chất lượng sống.
Có nên bán hết nhà ở nước sở tại không?
Đó là quyết định cá nhân, nhưng nhiều người nói họ đã làm quá nhanh — giữ lại thì tốn kém nhưng để ngỏ đường quay lại khi sức khoẻ hoặc hoàn cảnh đổi.
Cách kiểm tra thực tế nhất trước khi quyết?
Về sống thử vài tháng ở đúng nơi định về, vào mùa khó chịu nhất trong năm — khác hẳn một chuyến thăm hai tuần trong không khí đón tiếp.
