Người về làm việc hoặc làm ăn mang theo một thứ vốn rất thật: nghề, ngoại ngữ, cách làm việc ở một thị trường khác, và đôi khi là quan hệ với đối tác nước ngoài.
Phần khó không nằm ở năng lực mà nằm ở khoảng cách giữa hiểu biết cũ và thực tế hiện tại — một khoảng cách lớn hơn nhiều so với người ta ước lượng.
Lợi thế thật nằm ở đâu
Ở những chỗ mà kinh nghiệm hai thị trường thật sự có giá: làm việc với đối tác nước ngoài, xây quy trình, đưa một cách làm đã chạy ở nơi khác vào nơi chưa có, và ngoại ngữ ở mức làm việc chứ không phải mức giao tiếp.
Những lợi thế này bền vì chúng dựa trên thứ người khác không có sẵn. Chúng cũng hẹp hơn nhiều so với hình dung chung là người ở nước ngoài về thì làm gì cũng thuận.
Ảo tưởng thứ nhất: hiểu biết cũ vẫn còn đúng
Người đi lâu mang theo một bức tranh về Việt Nam đóng băng ở thời điểm ra đi — cách làm ăn, giá cả, thói quen tiêu dùng, mức độ cạnh tranh.
Bức tranh ấy càng cũ thì càng lệch, và điều nguy hiểm là nó không có cảm giác cũ. Người ta tin mình hiểu nơi này hơn một người nước ngoài — và trong một số chuyện thì ngược lại, vì người nước ngoài biết mình không biết nên chịu khó tìm hiểu.
Cách chữa duy nhất là coi mình như người mới: khảo sát lại thị trường, hỏi người đang làm trong ngành ở hiện tại, và đừng dựa vào ký ức.
Ảo tưởng thứ hai: quan hệ thay được năng lực triển khai
Quan hệ giúp mở cửa, và đó là điều thật. Nhưng nó không giúp vận hành một doanh nghiệp, không giữ được khách, và không thay được sản phẩm.
Rất nhiều dự án bắt đầu thuận nhờ quan hệ rồi vướng đúng ở phần triển khai, vì phần đó cần người ở tại chỗ làm hằng ngày chứ không cần một cuộc gặp.
Ảo tưởng thứ ba: điều hành được từ xa
Đây là nguồn thất bại phổ biến nhất trong nhóm về làm ăn.
Mô hình quen thuộc: người ở nước ngoài góp vốn, người nhà ở Việt Nam điều hành, hai bên trao đổi qua điện thoại. Nó chạy được trong giai đoạn đầu và hỏng dần khi quy mô tăng.
Lý do không phải ai gian dối. Đó là vì người ở xa không thấy được cái gì đang thật sự diễn ra, còn người ở gần thì gánh toàn bộ việc mà không có quyền tương xứng — và cả hai đều thấy mình chịu thiệt.
Góp vốn với người nhà là chỗ dễ mất nhất
Mất tiền là một chuyện; mất quan hệ gia đình là chuyện khác và khó hồi phục hơn nhiều.
Bốn việc nên làm ngay từ đầu, dù ở thời điểm vui vẻ chúng có vẻ khách sáo:
- Ghi thành văn bản ai góp gì, tỉ lệ thế nào, ai quyết việc gì.
- Tách bạch tài khoản của công việc với tài khoản cá nhân của mọi người.
- Thoả thuận trước cách rút lui: nếu một bên muốn dừng thì định giá và chia ra sao.
- Thống nhất nhịp báo cáo, kể cả khi mọi việc đang tốt.
Ở mức có góp vốn thật hoặc lập pháp nhân, đó là việc của luật sư và kế toán tại Việt Nam — không phải việc thu xếp bằng lời hứa giữa người thân.
Đi làm thuê trước khi tự làm là con đường ít rủi ro
Nhiều người về thành công nhất là những người dành một hai năm đầu làm cho một tổ chức đã có sẵn ở Việt Nam.
Cách đó cho ba thứ mà không tiền nào mua nhanh được: hiểu thị trường hiện tại, xây quan hệ nghề nghiệp mới chứ không dựa vào quan hệ cũ, và thấy được cách vận hành trên thực tế trước khi bỏ vốn.
Quy định và thủ tục là phần phải hỏi, không phải phần đoán
Việc một người mang quốc tịch nước ngoài hoặc từng sống ở nước ngoài được làm gì, đứng tên gì, đầu tư ra sao ở Việt Nam là những câu hỏi có câu trả lời cụ thể trong quy định — và những quy định đó thay đổi.
Trang này không nêu bất kỳ điều khoản nào, kể cả điều nghe rất quen. Chỗ hỏi là cơ quan có thẩm quyền tại Việt Nam và luật sư trong nước; với phần thuế ở cả hai đầu thì là chuyên gia thuế có giấy phép.
Đây cũng là lĩnh vực có nhiều lời tư vấn truyền miệng nhất, và là lĩnh vực mà lời truyền miệng sai đắt nhất.
Chuẩn bị đường lui trước khi cần
Không phải vì bi quan mà vì thực tế: nhiều người về làm ăn vài năm rồi quay lại nước sở tại, và một số người đi lại giữa hai nơi trong nhiều năm.
Việc giữ cho tư cách cư trú ở nước sở tại không bị ảnh hưởng, giữ liên lạc nghề nghiệp bên đó, và không cắt hết mọi ràng buộc — những việc ấy giữ cho lựa chọn còn mở, và chúng phải làm trước chứ không làm sau.
Điều bài này không làm
Không khuyên nên về làm ăn hay không, không nêu ngành nào đang thuận, không nêu quy định hay mức thuế nào, và không giới thiệu đơn vị nào.
Thứ bài này nói là ba ảo tưởng lặp lại và bốn việc nên làm khi góp vốn — những thứ quan sát được ở nhiều trường hợp, bất kể ngành nghề nào.
Lợi thế thật của người về nằm ở đâu?
Ở việc làm với đối tác nước ngoài, xây quy trình, đưa một cách làm đã chạy ở nơi khác vào nơi chưa có, và ngoại ngữ ở mức làm việc.
Ảo tưởng nguy hiểm nhất là gì?
Tin rằng hiểu biết cũ về Việt Nam vẫn còn đúng. Bức tranh ấy đóng băng ở thời điểm ra đi và không có cảm giác cũ, nên người ta không kiểm lại.
Vì sao mô hình góp vốn rồi điều hành từ xa hay hỏng?
Vì người ở xa không thấy được cái gì đang thật sự diễn ra, còn người ở gần gánh toàn bộ việc mà không có quyền tương xứng — cả hai đều thấy mình chịu thiệt.
Con đường ít rủi ro nhất là gì?
Làm cho một tổ chức đã có sẵn ở Việt Nam một hai năm trước khi tự làm — để hiểu thị trường hiện tại và xây quan hệ mới trước khi bỏ vốn.
