Người ta chuẩn bị tinh thần cho cú sốc lúc mới sang một nước khác, và gần như không ai chuẩn bị cho cú sốc lúc quay về. Nó thường mạnh hơn — chính vì không ai lường trước.
Bài này nói về hiện tượng đó ở người về ở lâu hoặc về hẳn, không phải ở chuyến thăm vài tuần.
Vì sao nó mạnh hơn cú sốc lúc mới sang
Khi tới một nước xa lạ, người ta biết mình sắp khó khăn, nên mọi khó khăn đều nằm trong dự tính.
Khi về nhà, kỳ vọng ngược lại: đây là nơi mình hiểu. Nên mỗi lần vấp phải một thứ không hiểu, cảm giác không phải là mình đang học mà là có gì đó sai.
Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế mới là thứ gây sốc, chứ không phải độ khó tuyệt đối.
Cái đổi nhiều nhất không phải cảnh vật
Đường sá, nhà cửa, hàng quán — những thứ này người ta đã thấy qua ảnh và qua các chuyến thăm nên không gây bất ngờ.
Thứ gây sốc là những cái vô hình: cách người ta nói chuyện với nhau, tốc độ của mọi việc, ranh giới giữa công việc và quan hệ cá nhân, cách xử lý một bất đồng, mức độ riêng tư được coi là bình thường.
Người đi lâu đã quen một bộ quy ước khác mà không biết mình quen — cho tới khi đứng ở đây và thấy phản xạ của mình lệch nhịp.
Bị coi là người ngoài ở chính nơi mình sinh ra
Đây là phần đau nhất và ít được nói nhất.
Người về thường được gọi bằng những cách nhắc họ là người ở nước ngoài, được cho là giàu hơn thực tế, và được cho là không hiểu chuyện ở đây — đôi khi đúng, đôi khi không.
Cùng lúc đó, ở nước vừa rời đi, họ cũng chưa bao giờ hoàn toàn là người bản xứ. Cảm giác không thuộc về đâu vì thế lên tới mức rõ nhất đúng vào lúc về.
Những phản xạ cũ trở thành trở ngại
Một số thói quen rất hữu ích ở nước sở tại lại gây khó ở đây: nói thẳng khi không hài lòng, hỏi cho rõ quy trình, đòi mọi việc đúng hẹn, giữ khoảng cách riêng tư.
Không phải vì bên nào đúng hơn. Chỉ là hai môi trường thưởng phạt những hành vi khác nhau, và người vừa về vẫn đang chạy theo bộ quy tắc của nơi kia.
Giai đoạn khó chịu nhất thường là vài tháng đầu, khi phản xạ chưa kịp đổi mà kỳ vọng thì đã là người trong nhà.
Quan hệ cũ không ở nguyên chỗ mình để lại
Bạn bè thời đi học đã có gia đình, công việc, mối bận tâm khác. Họ hàng đã quen một nếp sinh hoạt không có mình trong đó.
Người về hay mong nối lại từ đúng chỗ đã dừng, còn phía kia thì đã đi tiếp nhiều năm. Điều đó không phải sự lạnh nhạt — nó chỉ là thời gian.
Những quan hệ nối lại được thường là quan hệ được xây lại từ hiện tại, chứ không phải được khôi phục từ quá khứ.
Giai đoạn thường thấy
- Tuần đầu: hân hoan. Mọi thứ thân thuộc, ăn uống ngon, ai cũng đón tiếp.
- Vài tháng sau: khó chịu. Việc gì cũng vướng, phản xạ lệch nhịp, thấy mình xa lạ.
- Sau đó: điều chỉnh. Hình thành một bộ quy tắc riêng, giữ phần nào của mỗi bên.
- Cuối cùng: ổn định, ở một vị trí không hoàn toàn giống ai — và phần lớn người về nói rằng chỗ đó dễ chịu.
Biết trước bốn giai đoạn này giúp không hoảng ở giai đoạn hai, vốn là giai đoạn nhiều người vội kết luận rằng mình đã quyết định sai.
Những gì giúp đi qua nhanh hơn
Có một việc để làm ngay từ đầu — công việc, học, hoặc một hoạt động đều đặn. Không có cấu trúc thì giai đoạn hai kéo dài rất lâu.
Tìm người cùng hoàn cảnh: những người cũng đã về. Họ hiểu chính xác cảm giác này, và điều đó có giá trị hơn mọi lời động viên từ người chưa từng đi.
Giữ liên lạc với nơi vừa rời đi, thay vì cắt hẳn. Nhiều người cảm thấy giữ liên lạc là chưa dứt khoát; thực tế nó làm việc chuyển tiếp dễ hơn.
Và cho phép mình mất một thời gian dài hơn dự tính, vì gần như ai cũng đánh giá thấp thời gian cần.
Với người về cùng cả gia đình
Mỗi người trong nhà đi qua quá trình này theo nhịp riêng, và thường lệch nhau.
Người lớn về với ký ức nên phần hân hoan dài hơn. Trẻ em sinh ở nước ngoài thì không có ký ức nào để dựa, nên với chúng đây đơn giản là chuyển tới một nước xa lạ — và đó mới là cú sốc theo nghĩa thông thường.
Nhận ra sự lệch nhịp ấy tránh được một hiểu lầm phổ biến: cha mẹ đang hạnh phúc không có nghĩa là con cũng vậy.
Điều bài này không làm
Không nói việc về là đúng hay sai, không hứa rằng ai cũng vượt qua được, và không đưa ra lời khuyên y tế.
Một số người đi qua giai đoạn này nhẹ nhàng, một số thấy rất nặng, và một số quyết định quay lại — cả ba đều là kết quả hợp lý. Khi cảm giác nặng nề kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, đó là lúc tìm chuyên gia tâm lý, ở Việt Nam hoặc ở nơi vừa rời đi.
Vì sao cú sốc lúc về mạnh hơn lúc mới sang?
Vì khi sang thì người ta biết mình sắp khó khăn; khi về thì kỳ vọng đây là nơi mình hiểu, nên mỗi vấp váp thành cảm giác có gì đó sai.
Thứ gì gây sốc nhiều nhất?
Không phải cảnh vật mà là những cái vô hình: cách người ta nói chuyện, tốc độ mọi việc, ranh giới giữa công việc và quan hệ cá nhân, mức độ riêng tư.
Giai đoạn nào dễ kết luận sai nhất?
Giai đoạn hai — vài tháng sau khi về, khi phản xạ còn lệch nhịp — nhiều người vội cho rằng mình đã quyết định sai.
Về cùng cả gia đình cần lưu ý gì?
Mỗi người đi qua quá trình theo nhịp riêng: người lớn có ký ức nên hân hoan lâu hơn, còn trẻ sinh ở nước ngoài thì đây là chuyển tới một nước xa lạ.
