Trong một gia đình Việt ở nước ngoài thường có ít nhất ba vị trí khác nhau, dù mọi người cùng sống chung một nhà: người ra đi khi đã trưởng thành, người sinh ra tại nước sở tại, và ở giữa là những người rời Việt Nam khi còn nhỏ.
Nhóm ở giữa ấy — thường được gọi là thế hệ một rưỡi — không thuộc hẳn về bên nào, và đó là lý do họ đáng được nói riêng.
Tuổi lúc rời đi quyết định gần như mọi thứ
Không phải nơi sinh, mà là tuổi lúc rời đi. Đó là biến số có sức giải thích mạnh nhất khi nhìn một người lớn lên ra sao trong cộng đồng.
Rời đi trước tuổi đi học thì tiếng bản xứ trở thành tiếng mạnh nhất, và ký ức về Việt Nam gần như không có. Rời đi ở tuổi thiếu niên thì cả hai thứ tiếng đều có, nhưng thường không thứ nào trọn vẹn, và người ấy nhớ rất rõ cả hai đời sống.
Cùng một gia đình, hai anh em cách nhau vài tuổi có thể thuộc hai thế hệ khác nhau theo nghĩa này. Đây là điều cha mẹ hay bất ngờ nhất.
Vì sao thế hệ một rưỡi là vị trí khó nhất
Vì họ phải làm cả hai việc cùng lúc: học lại từ đầu một ngôn ngữ và một hệ thống trường lớp, trong khi vẫn giữ nguyên bộ quy tắc gia đình mang theo từ Việt Nam.
Người sinh tại chỗ không phải học lại gì cả. Người lớn đi cùng thì đã định hình xong và biết mình là ai. Chỉ nhóm ở giữa phải xây lại bản thân trong lúc đang lớn.
Họ cũng là nhóm thường phải làm phiên dịch cho cả nhà sớm nhất — một chủ đề có bài riêng trong chuyên mục này.
Đợt đi của gia đình vẫn quyết định hoàn cảnh của họ
Trục của cả trang này áp vào đây rất rõ: thế hệ hai lớn lên trong khung cảnh mà đợt ra đi của cha mẹ tạo ra.
Con của một gia đình tới theo diện đoàn tụ thường lớn lên giữa họ hàng và trong một khu có đông người Việt. Con của một gia đình tới theo diện lao động thường lớn lên trong một khu dân cư bản xứ, với cha mẹ làm việc rất nhiều giờ. Con trong gia đình có cha hoặc mẹ là người bản xứ lại lớn lên với tiếng Việt chỉ đến từ một phía.
Ba hoàn cảnh ấy tạo ra ba kiểu thế hệ hai khác nhau, dù cả ba cùng là người gốc Việt sinh ra hoặc lớn lên ở nước ngoài.
Mật độ cộng đồng làm thay đổi tất cả
Lớn lên ở một khu có chợ Việt, có bạn cùng gốc, có lớp cuối tuần thì khác hẳn lớn lên ở một thị trấn mà cả vùng chỉ có vài gia đình Việt.
Ở nơi đông, bản sắc Việt là chuyện bình thường và không phải giải thích. Ở nơi mỏng, đứa trẻ thường là người gốc Việt duy nhất trong lớp, và mọi thứ về gia đình mình đều cần giải thích cho người khác.
Cả hai hoàn cảnh đều có cái giá riêng, và trang này không nói hoàn cảnh nào tốt hơn.
Điểm chung đáng ngạc nhiên giữa các nước
Thế hệ đầu ở mỗi nước rất khác nhau. Nhưng thế hệ hai lại khác cha mẹ mình theo những cách rất giống nhau, dù ở Bắc Mỹ, châu Âu hay Đông Á.
Họ nói tiếng nước sở tại tốt hơn tiếng Việt. Họ chọn nghề theo hệ thống giáo dục nơi họ lớn lên. Họ giữ phần văn hoá đi qua bữa ăn và gia đình, và buông phần đi qua chữ nghĩa.
Điều đó gợi ý rằng phần lớn những gì xảy ra với thế hệ hai không phải do nước sở tại, mà do chính vị trí của họ trong gia đình.
Họ không phải một phiên bản kém hoàn chỉnh của ai
Một cách nhìn hay gặp là đo thế hệ hai bằng thước của thế hệ một: giữ được bao nhiêu phần tiếng Việt, biết bao nhiêu phong tục, còn nhớ gì về quê.
Cách đo ấy luôn cho ra kết quả thiếu hụt, vì nó đo một nhóm bằng thước của một nhóm sống trong hoàn cảnh khác hẳn.
Cách nhìn có ích hơn là coi họ như một nhóm có bộ kỹ năng riêng: chuyển đổi giữa hai hệ quy tắc, đọc được cả hai môi trường, và làm cầu nối mà không ai khác trong nhà làm được.
Quan hệ với Việt Nam ở thế hệ này
Đây là chỗ sợi dây bắt đầu đổi chất. Với thế hệ đầu, Việt Nam là nơi họ đã sống. Với thế hệ hai, Việt Nam thường là nơi có ông bà, có họ hàng, có những mùa hè.
Khi những người thân đó còn, quan hệ còn rất cụ thể. Khi họ mất đi, quan hệ dễ chuyển thành ký ức — và đó là lý do sợi dây hay đứt ở thế hệ hai chứ không phải thế hệ đầu.
Điều chuyên mục này không làm
Không đưa ra công thức nuôi dạy, không nói gia đình nào làm đúng làm sai, và không xếp hạng cộng đồng nào giữ gốc tốt hơn.
Mỗi gia đình ở trong một hoàn cảnh cụ thể mà người ngoài không thấy hết. Các bài sau mô tả những gì lặp lại ở nhiều nơi, để người trong cuộc nhận ra hoàn cảnh của mình chứ không phải để bị chấm điểm.
Những khó khăn thật về tâm lý hoặc quan hệ gia đình thì thuộc về chuyên gia ở nước sở tại, không thuộc về một trang thông tin.
Thế hệ một rưỡi là ai?
Những người rời Việt Nam khi còn nhỏ — không giống người ra đi lúc trưởng thành, cũng không giống người sinh ra tại nước sở tại.
Vì sao tuổi lúc rời đi lại quan trọng đến vậy?
Vì nó quyết định thứ tiếng nào trở thành tiếng mạnh nhất và ký ức về Việt Nam dày tới đâu — hai anh em cách nhau vài tuổi có thể thuộc hai thế hệ khác nhau.
Vì sao vị trí thế hệ một rưỡi khó nhất?
Vì họ phải học lại một ngôn ngữ và một hệ thống trường lớp trong khi vẫn giữ bộ quy tắc gia đình mang theo — tức là xây lại bản thân trong lúc đang lớn.
Vì sao sợi dây với Việt Nam hay đứt ở thế hệ hai?
Vì với họ Việt Nam là nơi có ông bà và họ hàng; khi những người thân đó không còn, quan hệ dễ chuyển thành ký ức.
