Kỳ vọng đặt lên thế hệ thứ hai trong các gia đình Việt ở nước ngoài thường lớn hơn mức thông thường. Lý do không nằm ở tính cách của cha mẹ mà nằm ở hoàn cảnh của chính đợt ra đi.
Cái giá của việc đi đã được trả trước
Một người rời đi khi đã trưởng thành thường mất rất nhiều thứ cùng lúc: nghề nghiệp không mang theo được, bằng cấp không được công nhận, vị trí xã hội biến mất, và nhiều năm đầu làm những việc dưới khả năng của mình.
Khi cái giá ấy đã trả rồi, câu hỏi tự nhiên là trả để làm gì. Và ở rất nhiều gia đình, câu trả lời là: để con cái có cơ hội mà mình không có.
Kỳ vọng ở đây vì thế không phải mong muốn thông thường, mà là lời biện minh cho một quyết định lớn của cả đời người. Đó là lý do nó nặng.
Đợt đi nào thì kỳ vọng kiểu ấy
Gia đình tới trong hoàn cảnh phải rời đi thường đặt trọng tâm vào sự an toàn và ổn định — nghề nào chắc chắn, không bấp bênh, không phụ thuộc vào may rủi.
Gia đình tới theo diện lao động thường đặt trọng tâm vào việc con không phải làm công việc tay chân như mình, và điều đó dịch thành kỳ vọng rất cụ thể về trường lớp.
Gia đình đi học rồi ở lại thường có kỳ vọng học vấn cao nhất, vì chính con đường của họ là con đường học hành.
Ba hoàn cảnh, ba loại kỳ vọng khác nhau — và người con thường không biết kỳ vọng đặt lên mình đến từ đâu.
Vì sao kỳ vọng hay đóng khung vào vài nghề
Ở rất nhiều cộng đồng, danh sách nghề được cha mẹ coi là thành công khá hẹp và khá giống nhau giữa các nước.
Cơ chế cũng giống cơ chế lan nghề đã nói ở chuyên mục trước, chỉ khác là lan trong kỳ vọng chứ không trong việc làm: những nghề ấy được coi là an toàn, dễ nhận ra, và quan trọng nhất là được cộng đồng công nhận ngay mà không phải giải thích.
Một nghề mà cha mẹ không giải thích được cho họ hàng thì rất khó được chấp nhận, kể cả khi nó tốt.
Sự so sánh trong cộng đồng
Ở nơi cộng đồng đủ đông, kết quả học hành của trẻ con là một chủ đề lưu truyền nhanh.
Điều đó tạo ra một lớp áp lực thứ hai, không đến từ cha mẹ mà đến từ việc cha mẹ cũng đang bị so sánh với những gia đình khác. Đứa trẻ khi đó gánh cả kỳ vọng của gia đình lẫn vị trí của gia đình trong mắt cộng đồng.
Ở nơi cộng đồng mỏng, áp lực này gần như không có — một khác biệt nữa do mật độ tạo ra.
Điều thế hệ hai thường không biết
Rằng cha mẹ họ không so sánh họ với bạn cùng lớp, mà so sánh với chính mình ở tuổi đó, trong một hoàn cảnh không có gì.
Thước đo ấy không bao giờ được nói thành lời, nên đứa trẻ nghe kỳ vọng như một đòi hỏi vô cớ, trong khi với cha mẹ nó là một phép so sánh rất cụ thể mà họ tưởng ai cũng hiểu.
Điều cha mẹ thường không biết
Rằng hệ thống mà con họ đang đi qua không giống hệ thống họ hình dung.
Đường vào nghề, cách tính điểm, vai trò của hoạt động ngoài giờ, mức độ cạnh tranh — tất cả đều là những thứ cha mẹ không trải qua và thường chỉ biết qua lời kể.
Kết quả là kỳ vọng đôi khi được đặt vào những chỗ không còn đúng với hệ thống hiện tại, và con cái không có cách nào giải thích lại cho thuyết phục.
Khi thế hệ hai rẽ khỏi con đường được kỳ vọng
Chuyện này xảy ra ở mọi cộng đồng và thường vào cùng một thời điểm: khi người con đủ tuổi tự quyết mà vẫn còn sống trong nhà.
Cách gia đình đi qua giai đoạn đó khác nhau rất nhiều, nhưng có một điểm lặp lại: xung đột dịu đi khi người con giải thích được lựa chọn của mình bằng ngôn ngữ mà cha mẹ dùng — an toàn, ổn định, có tương lai — thay vì bằng ngôn ngữ của sở thích cá nhân.
Đó không phải mẹo. Nó chỉ là việc nói chuyện trong hệ quy chiếu của người nghe.
Kỳ vọng cũng đi theo chiều ngược lại
Ít được nói tới hơn: thế hệ hai cũng đặt kỳ vọng lên cha mẹ — rằng cha mẹ hiểu hệ thống ở đây, học tiếng, hoà nhập, bớt lo lắng, bớt so sánh.
Kỳ vọng ngược ấy cũng thường không thành lời và cũng gây thất vọng theo cách tương tự. Nhận ra rằng cả hai phía đều đang kỳ vọng ở nhau một thứ khó thì thường làm cả hai bên nhẹ đi.
Điều bài này không làm
Không nói kỳ vọng nào là đúng, không phán gia đình nào ép con, và không đưa ra lời khuyên nuôi dạy.
Thứ bài này làm là truy nguyên: kỳ vọng ấy đến từ hoàn cảnh nào. Khi áp lực vượt quá mức chịu đựng và ảnh hưởng tới sức khoẻ tinh thần, chỗ để đi là chuyên gia tâm lý hoặc dịch vụ tư vấn ở nước sở tại — nhiều nơi có dịch vụ bằng tiếng Việt.
Vì sao kỳ vọng ở các gia đình này nặng hơn bình thường?
Vì cái giá của việc ra đi đã được trả trước — nghề nghiệp, bằng cấp, vị trí xã hội — nên kỳ vọng vào con trở thành lời biện minh cho một quyết định lớn của cả đời.
Vì sao cha mẹ hay đóng khung vào vài nghề?
Vì những nghề đó được coi là an toàn, dễ nhận ra và được cộng đồng công nhận ngay — một nghề cha mẹ không giải thích được cho họ hàng thì rất khó được chấp nhận.
Cha mẹ đang so sánh con với ai?
Thường là với chính mình ở tuổi đó trong hoàn cảnh không có gì — một thước đo không bao giờ được nói thành lời nên con cái nghe như đòi hỏi vô cớ.
Điều gì làm xung đột về lựa chọn nghề dịu đi?
Khi người con giải thích lựa chọn bằng ngôn ngữ cha mẹ dùng — an toàn, ổn định, có tương lai — thay vì bằng ngôn ngữ sở thích cá nhân.
