Ở rất nhiều gia đình Việt ở nước ngoài, người thạo tiếng bản xứ nhất trong nhà là đứa nhỏ nhất. Điều đó tiện cho cả nhà, và nó đặt lên vai một đứa trẻ những việc không thuộc về tuổi nó.
Vì sao đảo vai xảy ra gần như chắc chắn
Trẻ học tiếng qua trường lớp mỗi ngày, trong môi trường toàn tiếng bản xứ, ở độ tuổi học ngôn ngữ nhanh nhất.
Người lớn học tiếng sau giờ làm, trong khi vẫn phải kiếm sống, và thường chỉ dùng thứ tiếng ấy ở những tình huống hạn hẹp.
Chỉ sau một hai năm, khoảng cách đã đủ để đứa trẻ trở thành người hiểu rõ nhất mọi giấy tờ trong nhà. Đây không phải chuyện gia đình nào chểnh mảng — nó là hệ quả gần như tất yếu của hoàn cảnh.
Việc mà đứa trẻ thực sự phải làm
Không chỉ dịch ở cửa hàng. Danh sách thật thường gồm cả những việc nặng hơn nhiều:
- Đọc thư từ của cơ quan và giải thích lại cho cha mẹ.
- Gọi điện thay cha mẹ tới các nơi cần liên hệ.
- Dịch trong phòng khám, kể cả khi nội dung là bệnh tật của chính cha mẹ.
- Đứng giữa trong tranh chấp với chủ nhà hoặc nơi làm việc.
- Điền giúp các loại đơn từ mà chính nó cũng không hiểu hết.
Nhiều việc trong số đó là việc của người lớn, và một số việc còn kèm hệ quả pháp lý hoặc tài chính.
Cái giá ít ai nhìn thấy
Đứa trẻ biết những chuyện mà ở tuổi đó lẽ ra chưa cần biết: nhà đang thiếu tiền tới mức nào, cha mẹ đang lo gì, sức khoẻ của ai đang có vấn đề.
Nó cũng gánh trách nhiệm không tương xứng: nếu dịch sai hoặc hiểu nhầm, hậu quả rơi vào cả nhà, và đứa trẻ tự thấy mình có lỗi.
Và nó thường phải nghe những lời không hay mà người lớn nói với cha mẹ mình, rồi phải dịch lại — đây là phần mà người trong cuộc nhớ lâu nhất.
Đảo vai cũng làm thay đổi thứ bậc trong nhà
Trong một gia đình vốn đặt người lớn ở vị trí quyết định, việc đứa trẻ trở thành cầu nối duy nhất với thế giới bên ngoài tạo ra một mâu thuẫn âm thầm.
Đứa trẻ có một quyền lực thật mà không ai công nhận; cha mẹ mất một phần vị thế mà không ai nói ra. Cả hai bên đều khó chịu và cả hai đều không gọi tên được vì sao.
Ở một số gia đình, chuyện này về sau thành nguồn gốc của rất nhiều va chạm tưởng như không liên quan.
Những việc nên chuyển cho người khác
Không phải bỏ hẳn việc con giúp cha mẹ — điều đó vừa không thực tế vừa không cần. Nhưng có một ranh giới đáng giữ.
Những việc có hệ quả pháp lý, tài chính hoặc y tế nên được chuyển sang người phiên dịch thật. Nhiều cơ quan, bệnh viện và toà án ở các nước có nghĩa vụ bố trí phiên dịch, và nhiều nơi làm việc đó như thủ tục thường ngày — chỉ là gia đình không biết để hỏi.
Đó là việc đáng hỏi một lần: cơ quan này có bố trí phiên dịch không. Câu hỏi mất một phút và có thể gỡ cả một gánh nặng nhiều năm khỏi vai một đứa trẻ.
Khi nào thì việc nhờ con là bình thường
Việc hằng ngày, không có hệ quả nghiêm trọng, và đứa trẻ không phải nghe những chuyện quá sức tuổi nó: mua bán, hỏi đường, các liên hệ thông thường.
Ở mức đó, việc dịch giúp còn có mặt tốt — nó giữ tiếng Việt sống động, tạo cảm giác có ích và làm gần lại khoảng cách giữa hai thế hệ.
Vấn đề không phải việc dịch, mà là loại việc được giao.
Thế hệ hai nhìn lại chuyện này ra sao
Rất nhiều người kể lại cùng một thái độ hai mặt: vừa mệt vì phải làm người lớn quá sớm, vừa hiểu vì sao lúc đó không có lựa chọn nào khác.
Cách kể ấy thường không mang oán trách. Nhưng nó gần như luôn kèm một câu: giá mà hồi đó có ai khác làm giúp việc ấy.
Một phiên bản khác ở các cộng đồng mới
Ở những cộng đồng hình thành gần đây, hiện tượng này xuất hiện sớm và gọn hơn, vì nhiều gia đình có thể dùng công cụ dịch cho các việc đơn giản.
Nhưng đúng những việc quan trọng nhất — nơi sắc thái và trách nhiệm pháp lý có ý nghĩa — thì công cụ không thay được người, nên phần nặng nhất vẫn rơi vào đứa trẻ nếu gia đình không chủ động hỏi về phiên dịch chính thức.
Điều bài này không làm
Không trách gia đình nào, vì phần lớn không có lựa chọn khác trong những năm đầu.
Thứ bài này làm là tách ra loại việc nên và không nên giao cho trẻ, và nhắc rằng ở nhiều nơi có sẵn phiên dịch chính thức mà gia đình chỉ cần hỏi. Với những việc thật sự hệ trọng — hợp đồng, tranh chấp, hồ sơ pháp lý — thì chỗ cần tới là luật sư, không phải người nhà.
Vì sao trẻ thường thành người phiên dịch trong nhà?
Vì trẻ học tiếng qua trường lớp mỗi ngày ở độ tuổi tiếp thu nhanh nhất, còn người lớn học sau giờ làm — chỉ sau một hai năm khoảng cách đã rất lớn.
Việc nào không nên giao cho trẻ?
Những việc có hệ quả pháp lý, tài chính hoặc y tế — chúng nên chuyển cho phiên dịch chính thức, thứ mà nhiều cơ quan và bệnh viện có sẵn.
Nhờ con dịch có gì tốt không?
Có, với việc hằng ngày không hệ quả nghiêm trọng: nó giữ tiếng Việt sống động và tạo cảm giác có ích. Vấn đề nằm ở loại việc được giao.
Công cụ dịch có giải quyết được không?
Với việc đơn giản thì có, nhưng đúng những việc quan trọng — nơi sắc thái và trách nhiệm pháp lý có ý nghĩa — thì không thay được phiên dịch chính thức.
