Ở nước sở tại thì được nhìn như người gốc Việt. Về Việt Nam thì được nhìn như người nước ngoài. Vị trí ở giữa ấy là trải nghiệm chung của gần như mọi thế hệ thứ hai, ở mọi cộng đồng, bất kể nước nào.
Hai câu hỏi lặp lại suốt đời
Ở nước sở tại: gốc của bạn ở đâu. Ở Việt Nam: sao tiếng Việt lại thế.
Cả hai câu phần lớn được hỏi không ác ý, thậm chí là thân thiện. Nhưng cùng một câu hỏi lặp lại vài nghìn lần thì nó ngừng là câu hỏi và trở thành một lời nhắc: bạn không mặc định thuộc về đây.
Về Việt Nam là một trải nghiệm phức tạp hơn người ta tưởng
Nhiều người thuộc thế hệ hai mô tả cùng một cảm giác: về tới nơi mà mình vẫn nghĩ là quê, rồi nhận ra mình bị nhận diện là người ngoài ngay từ cách đi đứng, cách trả giá, cách nói.
Điều đó thường gây hụt hẫng hơn là bị nhìn như người nước ngoài ở nước sở tại — vì ở đó họ đã quen, còn ở đây họ không chuẩn bị tinh thần.
Và có một nghịch lý hay gặp
Người thuộc thế hệ hai đôi khi giữ những nếp mà ở Việt Nam đã đổi từ lâu, vì họ được nuôi theo bộ quy tắc của thời cha mẹ ra đi.
Nên họ vừa bị coi là quá Tây trong một số chuyện, vừa bị coi là cổ hơn cả người cùng tuổi trong nước ở một số chuyện khác. Cả hai đều đúng, và cả hai đều khó giải thích.
Mật độ cộng đồng lại quyết định rất nhiều
Lớn lên ở nơi có đông người Việt thì bản sắc là chuyện không phải nghĩ tới: có bạn cùng gốc, có người cùng hoàn cảnh, và những câu hỏi kia ít xuất hiện hơn.
Lớn lên ở nơi cả vùng chỉ có vài gia đình Việt thì ngược lại: đứa trẻ thường là người duy nhất, và nó phải tự định nghĩa mình mà không có ai làm mẫu.
Nhóm thứ hai thường hoà nhập sâu hơn và cũng thường quay lại tìm gốc muộn hơn — có khi phải tới tuổi ba mươi mới bắt đầu.
Giai đoạn đẩy ra rồi kéo lại
Một mô hình lặp lại tới mức đáng kể ở nhiều cộng đồng: tuổi thiếu niên thường là giai đoạn muốn giống xung quanh nhất, tức là đẩy phần Việt ra xa.
Rồi ở tuổi trưởng thành, nhiều người quay lại tìm chính phần đã đẩy đi: học lại tiếng, về thăm nhiều hơn, nấu lại món ăn của bà, hỏi lại chuyện gia đình.
Cha mẹ trải qua giai đoạn đầu thường rất buồn, và phần lớn không biết rằng đó là một pha chứ không phải một kết luận.
Thứ giữ lại được lâu nhất không phải ngôn ngữ
Nhìn nhiều gia đình cùng lúc thì thấy một trật tự khá ổn định.
- Mất sớm nhất: chữ viết và khả năng đọc.
- Mất sau đó: khả năng nói trôi chảy các chủ đề ngoài sinh hoạt gia đình.
- Giữ lâu: thức ăn, cách nấu, và cảm giác về mùi vị.
- Giữ lâu nhất: cách cư xử trong gia đình và các nghi lễ liên quan tới người đã khuất.
Đó là lý do nhiều người thuộc thế hệ ba gần như không nói được tiếng Việt nhưng vẫn thắp hương đúng ngày.
Bản sắc kép không phải một vấn đề cần chữa
Cách kể quen thuộc coi vị trí ở giữa là một thiếu hụt: không đủ Việt, không đủ bản xứ.
Nhưng đó cũng là một vị trí có năng lực riêng — đọc được hai môi trường, chuyển giữa hai hệ quy tắc, làm cầu nối mà người trong mỗi hệ không làm được. Rất nhiều người thuộc thế hệ này sống bằng đúng năng lực đó.
Trang này mô tả cả hai mặt và không coi mặt nào là mặc định.
Quan hệ với Việt Nam ở thế hệ này giữ bằng gì
Ít khi bằng ý thức về nguồn cội nói chung, mà bằng những thứ cụ thể: một người bà còn sống, một bữa giỗ, một món ăn, một chuyến về từng đi hồi nhỏ.
Khi những thứ đó còn thì sợi dây còn. Đó cũng là lý do những chuyến về thăm thời thơ ấu có sức nặng lớn hơn nhiều so với công sức bỏ ra — chúng tạo ra ký ức mà sau này người ta sẽ quay lại tìm.
Điều bài này không làm
Không nói ai nên thấy mình là người nước nào, không đo ai đủ Việt hay chưa, và không coi việc quay về tìm gốc là nghĩa vụ.
Đây là mô tả một trải nghiệm lặp lại, để người trong cuộc thấy nó không phải chuyện riêng của mình. Khi cảm giác không thuộc về đâu trở nên nặng nề, chỗ để đi là chuyên gia tâm lý ở nước sở tại chứ không phải một trang thông tin.
Vì sao thế hệ hai thấy mình ở giữa?
Vì ở nước sở tại họ được nhìn như người gốc Việt, còn khi về Việt Nam lại được nhìn như người nước ngoài — hai câu hỏi lặp lại suốt đời.
Vì sao có người vừa bị coi là quá Tây vừa bị coi là cổ?
Vì họ được nuôi theo bộ quy tắc của thời cha mẹ ra đi, nên giữ những nếp mà trong nước đã đổi từ lâu.
Thứ gì trong văn hoá giữ được lâu nhất?
Cách cư xử trong gia đình và các nghi lễ liên quan tới người đã khuất — lâu hơn cả ngôn ngữ, vốn mất chữ viết trước rồi mới tới khả năng nói.
Tuổi thiếu niên đẩy phần Việt ra xa có phải kết luận không?
Thường không. Đó là một pha, và nhiều người quay lại tìm chính phần đã đẩy đi khi trưởng thành.
