Khác với cha mẹ, người thế hệ hai không quay lại một nơi từng sống. Họ tới một nơi chỉ nghe kể — và chuyến đi ấy thường không giống bất cứ điều gì họ hình dung.
Bài này nói về chuyến về mà họ tự đi, ở tuổi trưởng thành, không theo cha mẹ.
Họ mang theo một Việt Nam không còn tồn tại
Hình dung của họ được ghép từ chuyện kể của cha mẹ, từ vài tấm ảnh cũ, từ những bữa cơm gia đình và từ những gì thấy trên mạng.
Phần từ chuyện kể là phần lệch nhiều nhất, vì đó là ký ức của một người rời đi từ lâu về một nơi đã đổi rất nhiều. Cái họ tìm là nơi trong câu chuyện, và cái họ gặp là một đất nước đang vận hành theo nhịp riêng của nó.
Người trong nước nhìn họ khác cách họ nghĩ
Họ thường hình dung mình sẽ được nhận ra là người Việt về nhà. Thực tế là họ bị nhận ra là người ở nước ngoài ngay từ dáng đi, cách ăn mặc, cách hỏi đường, cách trả tiền.
Điều đó không mang ác ý và thường kèm thiện chí. Nhưng nó đặt họ vào vị trí khách, đúng lúc họ mong được coi là người nhà — và đó là hụt hẫng lớn nhất của chuyến đi đầu tiên.
Và có một mâu thuẫn nhỏ hay gặp
Ở nước sở tại họ được hỏi gốc ở đâu; về tới đây họ được hỏi sống ở nước nào. Hai câu hỏi chạm cùng một chỗ, và chuyến về nhiều khi làm rõ điều đó hơn là xoá đi.
Gia đình đón họ theo một cách đầy kỳ vọng
Với họ hàng trong nước, một người trẻ ở nước ngoài về là dịp lớn. Điều đó mang theo sự nồng nhiệt thật và cả một lịch trình dày mà họ không sắp xếp.
Thêm vào đó là những câu hỏi rất riêng tư mà trong hệ họ lớn lên được coi là không nên hỏi: về lương, về cân nặng, về chuyện lập gia đình.
Biết trước rằng đó là cách thể hiện quan tâm chứ không phải sự tọc mạch giúp ích nhiều hơn mọi lời khuyên khác.
Rào cản tiếng nặng hơn họ tưởng
Nhiều người đủ tiếng để nói chuyện với ông bà và không đủ để xoay xở một mình: hỏi đường, làm giấy tờ, thương lượng, hiểu một cuộc trò chuyện nhanh giữa nhiều người.
Cảm giác đi kèm thường không dễ chịu — thấy mình như trẻ con ở một nơi lẽ ra là của mình. Chuyên mục khác của trang này nói riêng về việc học lại tiếng; ở đây chỉ cần biết trước rằng cảm giác ấy là bình thường và hầu như ai cũng gặp.
Điều họ thường tìm thấy mà không dự tính
Không phải một cảm giác thuộc về trọn vẹn — điều đó hiếm khi xảy ra trong một chuyến đi.
Thứ họ tìm thấy thường cụ thể hơn: hiểu ra vì sao cha mẹ mình là người như vậy. Thấy ngôi nhà trong câu chuyện, gặp những người trong ảnh, nhìn thấy nơi mà mọi quyết định của gia đình bắt đầu.
Rất nhiều người kể rằng chuyến đi không làm họ thấy mình Việt hơn, nhưng làm họ hiểu gia đình mình hơn — và đó là kết quả có giá trị hơn.
Đi cùng ai thì khác nhau rất nhiều
Đi một mình thì tự do nhưng dễ lạc lõng và khó vào được các quan hệ gia đình.
Đi cùng cha mẹ thì mọi cánh cửa mở sẵn, nhưng họ đi theo lịch của cha mẹ và nhìn mọi thứ qua mắt cha mẹ.
Cách mà nhiều người thấy hiệu quả nhất là kết hợp: vài ngày đầu có người nhà dẫn đi, rồi tách ra tự đi phần còn lại.
Những việc thực tế nên chuẩn bị
- Giấy tờ nhập cảnh và tư cách của mình khi ở Việt Nam — hỏi cơ quan có thẩm quyền hoặc cơ quan đại diện Việt Nam trước khi bay, vì hoàn cảnh mỗi người mỗi khác.
- Một sơ đồ họ hàng đơn giản, kèm cách xưng hô — thứ khiến các buổi gặp dễ thở hơn rất nhiều.
- Biết trước những chủ đề nhạy cảm trong gia đình mình, nếu có.
- Chuẩn bị tinh thần cho việc bị hỏi về tiền bạc và bị nhờ vả.
Đừng đặt kỳ vọng vào một chuyến đi duy nhất
Chuyến đầu tiên phần lớn là để định vị: biết mình đang ở đâu trong bức tranh này, quen mặt người, hiểu ra mình thiếu gì.
Những gì thật sự thay đổi quan hệ với nơi ấy thường tới từ chuyến thứ hai và thứ ba, khi đã bớt bỡ ngỡ và biết mình muốn gặp ai, muốn xem gì.
Người coi chuyến đầu là một lần thăm dò thì về nhẹ nhõm. Người coi nó là câu trả lời cho câu hỏi mình là ai thì thường thất vọng.
Điều bài này không làm
Không nói ai nên về hay không, không nêu quy định nhập cảnh hay cư trú nào, và không đo ai đủ Việt tới đâu.
Thông tin về giấy tờ và tư cách khi ở Việt Nam phải lấy từ cơ quan có thẩm quyền hoặc cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đang sống, vì nó phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng người.
Vì sao chuyến về đầu tiên hay gây hụt hẫng?
Vì họ mong được nhận ra là người nhà nhưng thường bị nhận ra ngay là người ở nước ngoài — qua dáng đi, cách ăn mặc, cách hỏi đường.
Vì sao hình dung của họ về Việt Nam bị lệch?
Vì nó ghép từ ký ức của người rời đi đã lâu, trong khi đất nước đã đổi rất nhiều kể từ đó.
Họ thường tìm thấy điều gì?
Không phải cảm giác thuộc về trọn vẹn, mà là hiểu ra vì sao cha mẹ mình là người như vậy — nhìn thấy nơi mọi quyết định của gia đình bắt đầu.
Nên kỳ vọng gì ở chuyến đầu tiên?
Coi nó là một lần định vị chứ không phải câu trả lời cho câu hỏi mình là ai — thay đổi thật thường tới từ chuyến thứ hai, thứ ba.
