Lớn lên giữa hai bộ quy tắc

Ở trường là một hệ quy tắc, về nhà là một hệ khác. Đứa trẻ lớn lên trong gia đình Việt ở nước ngoài chuyển qua lại giữa hai hệ ấy mỗi ngày — và không hệ nào giải thích cho nó về hệ kia.

Phần lớn những gì người ta gọi là xung đột thế hệ trong các gia đình này thực ra là chuyện đó.

Hai hệ khác nhau ở những điểm rất cụ thể

Không phải khác nhau một cách trừu tượng. Chúng đưa ra chỉ dẫn ngược nhau trong những tình huống hằng ngày.

Cách nói với người lớn. Việc được phép có ý kiến riêng tới đâu. Ranh giới giữa chuyện của mình và chuyện của cả nhà. Việc nói ra cảm xúc hay không nói. Mức độ tự lập được kỳ vọng ở từng tuổi.

Ở mỗi điểm đó, trường học và gia đình có thể đang dạy hai điều khác nhau, và đứa trẻ phải tự đoán khi nào dùng bộ nào.

Việc chuyển hệ diễn ra nhiều lần mỗi ngày

Buổi sáng ở trường, nơi nói thẳng ý mình là điều được khuyến khích. Buổi chiều về nhà, nơi nói thẳng với người lớn có thể bị coi là hỗn.

Hầu hết trẻ học cách chuyển rất nhanh và rất sớm, tới mức chính chúng không ý thức được. Nhưng việc chuyển ấy tốn sức, và nó là một phần lý do vì sao nhiều người thuộc thế hệ hai mô tả tuổi thơ mình là mệt.

Chỗ khó nhất là khi hai hệ cùng đúng

Nếu một bên rõ ràng sai thì đứa trẻ chọn được. Vấn đề là cả hai bên đều hợp lý trong hệ của mình — và đứa trẻ không có ai để hỏi, vì mỗi bên chỉ biết hệ của mình.

Cha mẹ đang đối chiếu với một nơi không còn nữa

Điều này ít được nói tới và giải thích rất nhiều chuyện.

Cha mẹ nuôi con theo bộ quy tắc của nơi và thời điểm họ rời đi. Nhưng Việt Nam cũng đã thay đổi trong suốt thời gian đó. Nên bộ quy tắc mà đứa trẻ được dạy nhiều khi không còn là bộ quy tắc đang chạy ở Việt Nam hôm nay.

Kết quả là một người thuộc thế hệ hai về Việt Nam có thể thấy mình bảo thủ hơn cả người cùng tuổi ở trong nước — một trải nghiệm rất phổ biến và rất dễ gây bối rối.

Nhà là nơi duy nhất một hệ được giữ nguyên

Với thế hệ đầu, ngôi nhà là nơi duy nhất mọi thứ vẫn theo cách họ hiểu: ngôn ngữ, thức ăn, cách xưng hô, nếp lễ.

Vì thế những thay đổi trong nhà thường bị phản ứng mạnh hơn người ngoài tưởng. Không phải vì chuyện đó lớn, mà vì đó là không gian cuối cùng chưa phải thương lượng với bên ngoài.

Hiểu được điểm này thường làm dịu rất nhiều mâu thuẫn, vì nó cho thấy phản ứng ấy không nhắm vào đứa trẻ.

Đợt đi của gia đình quyết định mức căng

Gia đình tới theo diện đoàn tụ, sống trong khu đông người Việt, thường có nhiều người lớn cùng chia sẻ một bộ quy tắc — đứa trẻ thấy hệ gia đình được cả xóm xác nhận.

Gia đình tới theo diện lao động hoặc sống tách biệt thì hệ gia đình chỉ tồn tại trong bốn bức tường, và đứa trẻ dễ thấy nó như một ngoại lệ kỳ lạ.

Còn trong gia đình có cha hoặc mẹ là người bản xứ, hai hệ gặp nhau ngay trong nhà, và việc thương lượng diễn ra giữa hai người lớn chứ không chỉ giữa các thế hệ.

Những gì thường thương lượng được

• Hình thức: cách xưng hô, nghi lễ trong nhà, có mặt trong việc họ hàng.
• Thời gian: bao nhiêu cuối tuần thuộc về gia đình, bao nhiêu thuộc về đứa trẻ.
• Ngôn ngữ: nói tiếng gì ở bàn ăn, kể cả khi trả lời bằng thứ tiếng khác.

Những gia đình đi qua giai đoạn này êm nhất thường không phải gia đình có ít khác biệt nhất, mà là gia đình nói ra được khác biệt ấy thành lời thay vì để nó thành im lặng.

Cái giá khi không nói ra

Khi hai hệ không bao giờ được đặt lên bàn, đứa trẻ thường chọn cách đơn giản nhất: giữ hai đời sống tách rời và không kể bên này cho bên kia nghe.

Cách đó giúp tránh xung đột trong nhiều năm, và cái giá là cha mẹ dần không biết gì về phần lớn cuộc đời con mình — điều thường chỉ lộ ra khi đứa trẻ đã lớn và khoảng cách đã thành nếp.

Điều bài này không làm

Không nói bộ quy tắc nào đúng, và không đưa ra cách nuôi dạy. Cả hai hệ đều hợp lý trong hoàn cảnh sinh ra chúng.

Thứ bài này làm là gọi tên một hoàn cảnh lặp lại ở rất nhiều gia đình, để cả hai thế hệ thấy rằng khó khăn của mình không phải chuyện riêng của nhà mình. Khi mâu thuẫn vượt quá mức bình thường, chỗ để hỏi là chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn gia đình ở nước sở tại.