Có những cách tốn rất nhiều công mà không đi tới đâu, và có những cách gần như không tốn gì lại giữ được tiếng. Khác biệt không nằm ở độ chăm chỉ mà ở chỗ cách ấy có tạo ra nhu cầu dùng thật hay không.
Phép thử duy nhất đáng dùng
Với mỗi việc đang làm, hỏi: đứa trẻ có cần dùng tiếng Việt để đạt được thứ nó muốn không?
Nếu có, việc ấy hiệu quả. Nếu không — nếu tiếng Việt chỉ là một môn phải học rồi thôi — thì dù bỏ bao nhiêu công cũng chỉ tạo ra kiến thức chứ không tạo ra người biết nói.
Gần như mọi nhận xét trong bài này đều suy ra từ phép thử đó.
Những gì thường hiệu quả
- Người không hiểu thứ tiếng kia. Ông bà, họ hàng ở Việt Nam, một người bạn của gia đình. Đây là cách mạnh nhất và cũng tự nhiên nhất.
- Chuyến về thăm quê có bạn cùng tuổi. Vài tuần chơi với anh em họ làm được việc mà nhiều tháng học không làm được.
- Việc nhà làm cùng nhau. Nấu ăn, dọn dẹp, sửa đồ — vừa làm vừa nói, ngôn ngữ gắn với hành động.
- Nội dung mà đứa trẻ thật sự thích. Phim, nhạc, chương trình. Điều kiện là nó tự muốn xem, không phải được giao xem.
- Gọi điện đều đặn về cho một người cụ thể. Đều đặn quan trọng hơn dài.
Điểm chung: trong mọi trường hợp, tiếng Việt là phương tiện để làm một việc khác chứ không phải mục tiêu.
Những gì thường không hiệu quả
Không phải vì sai, mà vì chúng không tạo ra nhu cầu dùng.
Dạy ngữ pháp sớm
Với trẻ chưa nói được trôi chảy, việc học quy tắc thường làm chậm chứ không giúp — chúng cần lượng tiếp xúc, không cần hệ thống.
Biến tiếng Việt thành hình phạt
Khi tiếng Việt gắn với việc bị mắng vì nói sai, hoặc bị bắt học trong lúc bạn bè đang chơi, đứa trẻ học được một liên hệ rất bền: thứ tiếng này là chuyện khó chịu.
Đó là thiệt hại khó gỡ nhất, vì nó không nằm ở vốn từ mà ở thái độ.
Sửa lỗi liên tục khi trẻ đang nói
Ngắt để sửa dấu, sửa từ, sửa cách xưng hô làm đứt mạch và làm đứa trẻ ngại nói. Phần lớn người lớn sửa vì muốn tốt, và hiệu ứng thường ngược lại.
Đặt mục tiêu theo trình độ người trong nước
So sánh con mình với trẻ cùng tuổi ở Việt Nam là cách chắc chắn để cả hai bên thất vọng. Hoàn cảnh tiếp xúc khác nhau hoàn toàn.
Vì sao ép học thường phản tác dụng đúng vào tuổi quan trọng nhất
Ở tuổi nhỏ, ép còn có tác dụng vì trẻ chưa có lựa chọn. Tới tuổi thiếu niên — đúng lúc ngôn ngữ cần được củng cố để không mai một — thì ép gần như luôn thất bại, vì đó là tuổi mà việc chống lại áp đặt là chuyện bình thường.
Những gia đình đi qua giai đoạn này êm thường chuyển từ yêu cầu sang tạo hoàn cảnh: không bắt học nữa, mà tăng những dịp mà tiếng Việt có ích.
Một thứ rẻ và hiệu quả bất ngờ: giữ cho tiếng Việt vui
Nghe như lời khuyên sáo, nhưng cơ chế thì cụ thể: đứa trẻ tiếp xúc với một ngôn ngữ nhiều hơn khi nó gắn với những lúc dễ chịu.
Bữa ăn ngon, chuyện cười của người lớn, bài hát, trò chơi chữ, những câu nói cửa miệng buồn cười của bà. Những thứ đó vừa là tiếp xúc ngôn ngữ vừa là lý do quay lại.
Đọc cho trẻ nghe có tác dụng, nhưng không theo cách người ta nghĩ
Lợi ích lớn nhất không phải là học chữ, mà là đứa trẻ nghe tiếng Việt ở dạng đầy đủ hơn ngôn ngữ sinh hoạt hằng ngày — câu dài hơn, từ phong phú hơn, có mạch chuyện.
Việc ấy có tác dụng ngay cả khi đứa trẻ chưa biết đọc và ngay cả khi người đọc không đọc hay. Điều quan trọng là đều và là một lúc dễ chịu trong ngày.
Thời điểm nào là quan trọng nhất
Không có một mốc cứng, nhưng có hai giai đoạn mà các gia đình hay kể lại như bước ngoặt.
Giai đoạn đứa trẻ bắt đầu đi học cả ngày: tiếng bản xứ bỗng chiếm phần lớn thời gian thức, và tiếng Việt lùi về nhà.
Giai đoạn đứa trẻ có nhóm bạn riêng: ngôn ngữ của nhóm bạn trở thành ngôn ngữ mặc định của nó, kể cả ở nhà.
Biết trước hai mốc đó giúp gia đình chuẩn bị thay vì bất ngờ.
Điều bài này không làm
Không giới thiệu trung tâm, ứng dụng, sách hay dịch vụ nào, và không đưa ra giáo trình.
Cái gì phù hợp phụ thuộc vào tuổi của trẻ, hoàn cảnh gia đình và những gì sẵn có ở nơi mình sống. Thứ bài này đưa ra chỉ là một phép thử để tự đánh giá bất kỳ cách nào: nó có tạo ra nhu cầu dùng thật hay không.
Phép thử để biết một cách có hiệu quả không là gì?
Hỏi xem đứa trẻ có cần dùng tiếng Việt để đạt được thứ nó muốn hay không. Nếu tiếng Việt chỉ là môn phải học thì công sức bỏ ra không thành khả năng nói.
Vì sao sửa lỗi liên tục lại có hại?
Vì nó làm đứt mạch và khiến trẻ ngại nói. Người lớn sửa vì muốn tốt, nhưng hiệu ứng thường ngược lại.
Vì sao ép học hay thất bại ở tuổi thiếu niên?
Vì đó đúng là tuổi chống lại áp đặt. Cách đi qua giai đoạn này là chuyển từ yêu cầu sang tăng những dịp mà tiếng Việt có ích.
Đọc cho trẻ nghe có tác dụng gì?
Cho trẻ nghe tiếng Việt ở dạng đầy đủ hơn ngôn ngữ sinh hoạt — câu dài hơn, từ phong phú hơn — kể cả khi trẻ chưa biết đọc.
