Phần lớn gia đình nghĩ việc giữ tiếng thuộc về lớp học cuối tuần. Thực tế nó nằm ở vài người rất cụ thể trong nhà, và vai trò của mỗi người khác nhau rõ rệt — biết ai đang gánh phần nào thì mới biết phần nào đang trống.
Ông bà là người giữ được nhiều nhất
Không phải vì họ dạy, mà vì họ thường không có lựa chọn nào khác ngoài tiếng Việt.
Chính chỗ đó tạo ra điều kiện mạnh nhất: đứa trẻ muốn nói chuyện với người nó yêu quý thì phải dùng thứ tiếng ấy. Không lời giải thích nào về cội nguồn có sức mạnh bằng một người bà không hiểu thứ tiếng kia.
Ông bà cũng mang theo phần ngôn ngữ mà cha mẹ hiếm khi dùng: cách xưng hô đầy đủ trong họ, tên gọi các món, các câu nói cửa miệng, chuyện kể. Đó là phần tiếng Việt dày nhất mà một đứa trẻ ở nước ngoài có thể tiếp cận.
Cha mẹ giữ phạm vi chứ không giữ vốn từ
Việc quan trọng nhất cha mẹ làm không phải dạy từ mới, mà là quyết định tiếng Việt được dùng ở đâu trong đời sống hằng ngày.
Bữa ăn có nói tiếng Việt không. Chuyện trong ngày kể bằng tiếng gì. Khi có khách thì cả nhà chuyển sang tiếng nào. Những quyết định nhỏ lặp đi lặp lại ấy định ra phạm vi, và phạm vi định ra vốn từ.
Chỗ khó nhất với cha mẹ
Là lúc mệt. Sau một ngày làm việc, nói bằng thứ tiếng mà con trả lời nhanh nhất luôn là lựa chọn dễ hơn — và chính sự dễ hơn lặp lại mỗi tối mới làm thay đổi ngôn ngữ của cả nhà, chứ không phải một quyết định nào.
Anh chị em quyết định nhiều hơn người ta tưởng
Đây là yếu tố hay bị bỏ qua nhất. Khi trong nhà có nhiều con, ngôn ngữ mà chúng dùng với nhau thường trở thành ngôn ngữ mạnh nhất của cả nhóm.
Và ngôn ngữ ấy gần như luôn là tiếng bản xứ, vì chúng cùng đi học, cùng chơi, cùng xem những thứ giống nhau.
Hệ quả thấy rõ ở rất nhiều gia đình: đứa đầu nói tiếng Việt khá, đứa thứ hai kém hơn, đứa thứ ba gần như chỉ nghe hiểu. Không phải vì cha mẹ đổi cách dạy, mà vì mỗi đứa sinh sau lại có thêm một người anh chị nói tiếng bản xứ với mình từ lúc mới biết nói.
Người phối ngẫu không nói tiếng Việt
Trong gia đình có cha hoặc mẹ là người bản xứ, ngôn ngữ chung của nhà tự nhiên là thứ tiếng mà cả hai người lớn cùng hiểu.
Ở hoàn cảnh này, việc giữ tiếng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một người, và người đó phải nói tiếng Việt với con ngay cả khi người kia không hiểu — điều cần được thoả thuận rõ giữa hai vợ chồng chứ không nên để thành hiểu ngầm.
Những gia đình làm được thường làm theo cách đơn giản: mỗi người lớn giữ nguyên một thứ tiếng với đứa trẻ, không đổi, kể cả khi bất tiện.
Bản thân đứa trẻ cũng là một bên
Ở tuổi nhỏ, trẻ dùng thứ tiếng nào được nói với mình. Nhưng từ tuổi đi học, chúng bắt đầu chọn — và chúng chọn theo việc thứ tiếng ấy có ích gì cho chúng.
Đó là lý do những thứ tạo ra ích lợi thật — có bạn nói tiếng Việt, có nội dung đáng xem, có chuyến về quê đang chờ — có tác dụng lớn hơn nhiều so với việc nhắc nhở.
Còn lớp học đóng vai gì
Lớp học làm được một việc mà gia đình khó làm: dạy đọc viết một cách có hệ thống, và cho đứa trẻ thấy có những đứa trẻ khác cũng đang học thứ tiếng này.
Việc nó không làm được là tạo ra phạm vi sử dụng hằng ngày. Một đứa trẻ học vài giờ mỗi tuần rồi về nhà không dùng gì thì tiến rất chậm, và điều đó không phải lỗi của lớp.
Cách tổ chức và duy trì các lớp ấy là việc của cộng đồng và thuộc một chuyên mục khác của trang này.
Khi trong nhà không còn ai đủ sức gánh
Có những hoàn cảnh mà cả ba vai đều yếu: không có ông bà, cha mẹ làm quá nhiều giờ, các con nói tiếng bản xứ với nhau.
Ở đó, điều thực tế nhất không phải cố giữ mọi thứ, mà là chọn giữ một phạm vi và giữ cho bằng được — thường là bữa ăn, hoặc cuộc gọi hằng tuần về cho ông bà.
Một phạm vi được giữ đều đặn có sức nặng hơn nhiều so với một kế hoạch lớn bỏ dở sau vài tháng.
Điều bài này không làm
Không xếp hạng gia đình nào, không nói ai đang làm sai, và không đưa ra chỉ tiêu nào cho trẻ.
Việc giữ tiếng phụ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh mà gia đình không chọn được: có ông bà hay không, ở nơi đông hay mỏng, làm mấy giờ một ngày. Bài này chỉ nói ai đang ở vị trí nào, để nhà nào cũng nhìn ra phần đang trống của mình.
Ai giữ được tiếng Việt nhiều nhất cho trẻ?
Ông bà — không phải vì họ dạy, mà vì họ tạo ra lý do thật: đứa trẻ muốn nói chuyện với người mình yêu quý thì phải dùng thứ tiếng đó.
Vai trò chính của cha mẹ là gì?
Quyết định tiếng Việt được dùng ở đâu trong ngày — bữa ăn, chuyện trong ngày, lúc có khách. Phạm vi quyết định vốn từ.
Vì sao đứa con thứ hai, thứ ba thường kém hơn?
Vì ngôn ngữ anh chị em dùng với nhau gần như luôn là tiếng bản xứ, và mỗi đứa sinh sau lại có thêm một người nói tiếng bản xứ với mình từ lúc mới biết nói.
Nhà không có ông bà và cha mẹ quá bận thì sao?
Chọn giữ một phạm vi duy nhất và giữ cho đều — thường là bữa ăn hoặc cuộc gọi hằng tuần — thay vì một kế hoạch lớn rồi bỏ dở.
