Rất nhiều gia đình Việt ngày nay không ở một nước. Cha mẹ ở Việt Nam, con ở một nước khác, có khi mỗi người con một nước — và gia đình ấy vẫn vận hành như một đơn vị.
Đó là một hình thái có thật, kéo dài nhiều năm chứ không phải giai đoạn chuyển tiếp. Bài này nói về cách nó vận hành và về chỗ nó hay trục trặc.
Khoảng cách không bao giờ đóng lại được
Dù liên lạc dễ tới đâu, vẫn còn ba thứ không rút ngắn được: thời gian bay, chênh lệch múi giờ, và việc không thể có mặt khi cần gấp.
Ba thứ đó quyết định gần như mọi khó khăn còn lại. Người ta có thể gọi nhau mỗi ngày và vẫn không ai ở đó lúc nửa đêm khi cha mẹ ngã.
Gia đình xuyên quốc gia không phải gia đình ít gắn bó hơn — nó là gia đình phải giải quyết những việc bình thường bằng những cách không bình thường.
Múi giờ định hình cả cách nói chuyện
Với chênh lệch lớn, giờ rảnh của bên này là giờ ngủ của bên kia. Kết quả là các cuộc gọi bị dồn vào một khung hẹp, thường vào đầu ngày hoặc cuối ngày của một bên.
Điều đó làm cuộc trò chuyện đổi tính chất: nó thành một cuộc hẹn chứ không phải một việc tự nhiên. Người ta kể những chuyện đáng kể, và bỏ qua những chuyện vụn — trong khi chính những chuyện vụn mới là thứ giữ người ta hiểu nhau.
Nhiều gia đình mô tả cùng một hiện tượng: biết hết tin lớn của nhau và không biết gì về đời sống hằng ngày của nhau.
Ba vai thường hình thành trong một gia đình như vậy
- Người ở gần. Thường là một người con còn ở Việt Nam, gánh phần có mặt: đưa đi khám, lo giấy tờ, xử lý việc đột xuất.
- Người ở xa. Gánh phần tiền và phần quyết định lớn, nhưng không thấy được đời sống hằng ngày.
- Người điều phối. Thường là một người con cụ thể, gọi cho mọi người và ghép các mảnh lại — một vai mệt và ít được ghi nhận.
Ba vai này hiếm khi được phân công. Chúng hình thành theo hoàn cảnh, rồi thành cố định, và sự mất cân bằng giữa chúng là nguồn căng thẳng lâu dài nhất trong các gia đình kiểu này.
Đợt đi quyết định hình dạng của gia đình hai nước
Trục của cả trang này áp vào đây rất rõ.
Gia đình hình thành từ diện lao động thường có người đi là người trẻ, còn cha mẹ và con nhỏ ở lại — nên khoảng cách nằm giữa hai thế hệ liền kề, và mục tiêu thường là đoàn tụ.
Gia đình hình thành từ những đợt đi rất lâu thì ngược lại: cả gia đình hạt nhân đã ở nước ngoài, phần còn ở Việt Nam là anh em, họ hàng — quan hệ rộng hơn nhưng thưa hơn.
Gia đình hình thành từ hôn nhân xuyên quốc gia có một cấu trúc riêng nữa, và có bài riêng trong chuyên mục này.
Những việc phải quyết chung mà không ai ở cùng phòng
Chữa bệnh cho cha mẹ. Sửa nhà. Bán hay giữ một mảnh đất. Ai chăm ai. Có đưa cha mẹ sang hay không.
Tất cả đều là những quyết định mà trong một gia đình ở cùng một nơi sẽ được bàn dần qua nhiều bữa cơm. Ở đây chúng phải gói vào một cuộc gọi, với người mệt ở một đầu và người vội ở đầu kia.
Bài cuối của chuyên mục này nói riêng về chuyện đó, vì nó là nơi hiểu lầm sinh ra nhiều nhất.
Thông tin đi lệch theo cả hai chiều
Người ở xa thường được kể một phiên bản đã lọc: cha mẹ giấu bệnh để con khỏi lo, anh em ở nhà giảm nhẹ chuyện khó để tránh làm phiền.
Ngược lại, người ở xa cũng giấu: công việc bấp bênh, tiền không dư dả như gia đình tưởng, những khó khăn mà nói ra thì bị cho là kêu ca khi mình đang ở nước ngoài.
Hai lớp lọc ấy cộng lại tạo ra hai bức tranh sai lệch về nhau, và cả hai bên đều tin mình đang cư xử tử tế.
Cái giá ít được nói tới
Với người ở xa: cảm giác có lỗi kéo dài nhiều năm, đặc biệt khi cha mẹ ốm hoặc mất mà mình không kịp về.
Với người ở gần: cảm giác gánh phần nặng nhất trong khi người khác quyết định — và ngại nói ra vì sợ bị hiểu là đòi hỏi.
Cả hai cảm giác đều phổ biến tới mức có thể coi là đặc trưng của hình thái này, chứ không phải chuyện riêng của một gia đình nào.
Những gì làm cho nó chạy được
Không phải liên lạc nhiều hơn, mà là nói rõ ai làm gì.
Các gia đình vận hành tốt thường có mấy thứ rất giản dị: một người được mọi người công nhận là người điều phối, một nhịp trao đổi cố định chứ không chỉ khi có việc, và sự thừa nhận công khai rằng công sức của người ở gần cũng là một dạng đóng góp ngang với tiền.
Điều cuối cùng nghe nhỏ nhưng gỡ được phần lớn căng thẳng, vì phần lớn căng thẳng đến từ việc một loại đóng góp được nhìn thấy còn loại kia thì không.
Điều chuyên mục này sẽ nói tiếp
Các bài sau đi vào từng phần: chăm cha mẹ già từ xa, tiền gửi về và kỳ vọng đi kèm, hôn nhân xuyên quốc gia, con cái ở hai nơi, tài sản và thừa kế khi người thân ở hai nước, và cách ra quyết định chung qua màn hình.
Chuyên mục này mô tả kiểu hình, không phán xét gia đình nào và không nói ai gánh nhiều hơn ai. Những việc có hệ quả pháp lý — tài sản, thừa kế, hộ tịch, hôn nhân — đều phải hỏi luật sư ở cả hai đầu, vì mỗi việc như vậy bị hai hệ pháp luật cùng chạm vào.
Điều gì không rút ngắn được dù liên lạc dễ tới đâu?
Thời gian bay, chênh lệch múi giờ, và việc không thể có mặt khi cần gấp — ba thứ này quyết định gần như mọi khó khăn còn lại.
Vì sao gọi nhau thường xuyên mà vẫn xa cách?
Vì cuộc gọi bị dồn vào khung giờ hẹp nên thành một cuộc hẹn — người ta kể chuyện lớn và bỏ qua chuyện vụn, trong khi chuyện vụn mới giữ người ta hiểu nhau.
Ba vai thường hình thành là gì?
Người ở gần gánh phần có mặt, người ở xa gánh phần tiền và quyết định lớn, và người điều phối ghép các mảnh lại — hiếm khi được phân công mà hình thành theo hoàn cảnh.
Điều gì gỡ được phần lớn căng thẳng?
Thừa nhận công khai rằng công sức của người ở gần cũng là đóng góp ngang với tiền — vì căng thẳng thường đến từ việc một loại đóng góp được nhìn thấy còn loại kia thì không.
