Học lại tiếng Việt khi đã trưởng thành

Rất nhiều người quay lại với tiếng Việt ở tuổi hai mươi, ba mươi — sau khi đã rời nhà, sau một chuyến về thăm, hoặc sau khi một người thân mất đi. Họ học theo con đường khác hẳn trẻ con, và có những lợi thế mà chính họ thường không biết mình có.

Lợi thế lớn nhất: tai đã quen

Một người lớn lên trong nhà có tiếng Việt, dù không nói được, đã nghe thứ tiếng ấy suốt tuổi thơ.

Điều đó tạo ra một nền mà người học từ con số không phải mất nhiều năm mới có: tai phân biệt được thanh điệu, quen nhịp câu, và nhận ra rất nhiều từ ngay khi gặp lại.

Vì thế tiến độ của nhóm này thường nhanh hơn hẳn người học tiếng Việt như ngoại ngữ hoàn toàn mới — một điều đáng nói vì nhiều người bỏ cuộc sớm do nghĩ mình đang bắt đầu từ số không.

Khó khăn thật nằm ở chỗ khác

Vốn từ dừng ở tuổi rời khỏi việc dùng

Người ta thường nói được những gì thuộc về đời sống gia đình lúc nhỏ — ăn uống, sinh hoạt, họ hàng — và thiếu hẳn phần ngôn ngữ của người trưởng thành: công việc, tiền bạc, giấy tờ, chuyện trừu tượng.

Cảm giác đi kèm là nói tiếng Việt thì thấy mình như trẻ con, và đó là phần khó chịu nhất của việc học lại.

Ngại nói vì sợ bị đánh giá

Nhóm này thường bị nhận xét nhiều hơn người nước ngoài học tiếng Việt: người ngoài nói sai thì được khen cố gắng, còn người gốc Việt nói sai thì bị hỏi vì sao lại thế.

Đó là một áp lực thật, và nó làm nhiều người chọn im lặng thay vì tập.

Không có ai để tập cùng

Nếu ông bà đã mất và cha mẹ đã quen nói với mình bằng tiếng bản xứ, người học không có phạm vi dùng nào — đúng vấn đề mà cả chuyên mục này nói tới, chỉ ở tuổi khác.

Động lực của người lớn khác hẳn

Trẻ con học vì bị yêu cầu. Người lớn học vì một lý do rất cụ thể, và lý do ấy thường mạnh hơn nhiều.

Thường gặp nhất là: muốn nói chuyện được với ông bà trước khi quá muộn, muốn hiểu chính gia đình mình, sắp có con và muốn truyền lại, hoặc chuẩn bị về Việt Nam sống hay làm việc.

Ai có một lý do cụ thể như vậy thì đi được xa. Ai học vì thấy nên học thì thường dừng sau vài tháng.

Lộ trình mà nhiều người mô tả là hiệu quả

• Bắt đầu bằng nghe lại. Nghe nhiều trước khi tập nói, để kéo lại phần tai vốn đã có sẵn.
• Nói với một người an toàn. Một người không sửa, không cười — thường là một người thân cụ thể chứ không phải cả gia đình.
• Học đọc sớm hơn trẻ con. Người lớn đọc được thì tự đi rất nhanh, và họ đã biết cách học.
• Chọn một phạm vi thật. Nhắn tin với họ hàng, gọi cho một người mỗi tuần, đọc tin về một chủ đề mình quan tâm.
• Chấp nhận giai đoạn nói như trẻ con. Đây là phần ai cũng phải đi qua và không rút ngắn được.

Về Việt Nam một thời gian là cách nhanh nhất

Với những người có điều kiện, vài tuần hoặc vài tháng ở Việt Nam làm được việc mà nhiều năm học không làm được — vì lần đầu tiên thứ tiếng ấy là lựa chọn duy nhất.

Điều đáng lường trước là giai đoạn đầu rất mệt và dễ nản, và nhiều người mô tả cảm giác vừa quen vừa lạ khi nghe cả một thành phố nói thứ tiếng mình chỉ nghe trong bếp nhà mình.

Điều nên nói với người đang học lại

Rằng việc mất tiếng không phải lỗi của họ. Phần lớn xảy ra khi họ còn quá nhỏ để có bất kỳ lựa chọn nào, trong hoàn cảnh mà cha mẹ cũng không có nhiều lựa chọn.

Và rằng vốn tiếng ít không đồng nghĩa với ít gắn bó. Rất nhiều người giữ gần trọn văn hoá gia đình mà chỉ còn một phần ngôn ngữ — hai thứ đó không đi cùng nhau chặt như người ta tưởng.

Với người trong nước gặp họ

Một lời đáng nói, vì nó quyết định người ta có tiếp tục nói hay không: cách phản ứng của người đối diện trong vài câu đầu tiên có sức nặng rất lớn.

Hỏi vì sao tiếng Việt lại thế, hoặc chuyển ngay sang tiếng Anh để cho tiện, thường làm người kia ngừng cố. Còn nghe và trả lời bình thường thì họ nói tiếp.

Điều bài này không làm

Không giới thiệu lớp, trung tâm, ứng dụng hay giáo trình nào, và không đặt ra mốc thời gian cho ai.

Tốc độ phụ thuộc vào lượng tiếng đã nghe hồi nhỏ, vào việc có người để nói hay không, và vào lý do học. Thứ bài này muốn nói là điều đơn giản: nền cũ vẫn còn đó, và học lại không phải bắt đầu từ số không.