Về chơi vài tuần, về ở hẳn, về làm việc, hay về lần đầu khi đã trưởng thành — bốn việc này chỉ giống nhau ở chỗ cùng hướng về một nơi. Mọi thứ còn lại, từ giấy tờ tới tâm lý, đều khác.
Nhầm lẫn giữa chúng là nguyên nhân của phần lớn những chuyến về không như mong đợi.
Kiểu một: về thăm theo chu kỳ
Đây là kiểu phổ biến nhất và cũng là sợi dây giữ quan hệ với Việt Nam bền nhất.
Đặc điểm của nó là lặp lại: cùng một nhịp, cùng một vòng người phải gặp, cùng những việc phải làm. Vì lặp lại nên nó tạo ra kỳ vọng ở cả hai phía — và chính kỳ vọng ấy, chứ không phải chuyến đi, mới là phần nặng.
Kiểu hai: về ở hẳn hoặc dưỡng già
Kiểu này khác về bản chất vì nó là một quyết định có thể khó đảo ngược.
Nó chạm tới những thứ mà chuyến thăm không chạm: tư cách cư trú ở cả hai phía, chăm sóc y tế lâu dài, chỗ ở, nguồn tiền hằng tháng, và ai là người ở bên khi ốm đau.
Đây là kiểu cần chuẩn bị nhiều nhất và thường được chuẩn bị ít nhất, vì người ta nghĩ về nhà thì có gì phải chuẩn bị.
Kiểu ba: về làm việc hoặc làm ăn
Người về theo kiểu này thường đang ở tuổi lao động và mang theo một thứ vốn cụ thể: nghề, ngoại ngữ, kinh nghiệm ở một thị trường khác.
Phần khó không nằm ở năng lực mà nằm ở khoảng cách giữa hiểu biết cũ và thực tế hiện tại — một khoảng cách lớn hơn nhiều so với người ta ước lượng, và có bài riêng trong chuyên mục này.
Kiểu bốn: thế hệ hai về lần đầu với tư cách người lớn
Khác hẳn ba kiểu trên vì người về không quay lại một nơi mình từng sống — họ tới một nơi mình chỉ nghe kể.
Họ đi một mình chứ không theo cha mẹ, tự sắp xếp mọi thứ, và thường mang theo một kỳ vọng mơ hồ về việc tìm lại điều gì đó. Cách người trong nước tiếp họ cũng khác hẳn cách tiếp một người lớn tuổi về thăm.
Đợt đi của gia đình quyết định kiểu nào phổ biến
Trục của cả trang này hiện rõ ở đây.
Cộng đồng ở gần Việt Nam, hình thành từ lao động và học tập, có tỉ trọng rất cao ở kiểu một và kiểu ba — khoảng cách ngắn, chuyến bay rẻ, nhiều người vẫn coi việc ở nước ngoài là một giai đoạn.
Cộng đồng ở xa, hình thành từ những đợt đi rất lâu, nghiêng về kiểu hai và kiểu bốn — về ít hơn nhưng mỗi lần ở lâu hơn, và thế hệ sau bắt đầu tự về.
Bốn câu hỏi nên trả lời trước mọi kiểu
- Đi bao lâu, và tư cách của mình ở Việt Nam trong khoảng đó là gì?
- Việc vắng mặt này ảnh hưởng gì tới tư cách cư trú ở nước đang sống?
- Nếu có chuyện về sức khoẻ thì ai lo, và chi trả bằng gì?
- Giấy tờ nào cần chuẩn bị trước, và xin ở đâu?
Câu thứ hai là câu hay bị bỏ qua nhất và có hệ quả nặng nhất — nhất là với người chưa nhập tịch nước sở tại.
Chỗ phải hỏi, và chỗ không nên hỏi
Mọi quy định về quốc tịch, nhập cảnh, cư trú, hộ tịch hay tài sản đều thay đổi theo thời gian và khác nhau theo hoàn cảnh từng người. Trang này không nêu bất kỳ quy định cụ thể nào, kể cả những điều nghe rất quen tai.
Nguồn đúng chỉ có mấy chỗ: cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đang sống cho những việc liên quan tới giấy tờ Việt Nam; cơ quan có thẩm quyền trong nước cho hộ tịch, cư trú và nhập cảnh; và cơ quan di trú của nước sở tại cho câu hỏi về việc vắng mặt lâu.
Với việc có hệ quả tài sản hoặc pháp lý — nhà đất, thừa kế, doanh nghiệp — thì là luật sư. Kinh nghiệm của người quen, dù thật lòng, là nguồn sai phổ biến nhất trong chuyện này vì hoàn cảnh mỗi người mỗi khác.
Điều chung cho cả bốn kiểu
Việt Nam mà người ta quay về không phải Việt Nam lúc ra đi. Đây là điều hiển nhiên khi nói ra và rất khó cảm nhận cho tới khi đứng ở đó.
Càng đi lâu, khoảng cách càng lớn, và nó không chỉ là chuyện đường sá hay giá cả mà còn là cách người ta nói chuyện, cách công việc vận hành, cách các quan hệ được sắp xếp.
Bài cuối của chuyên mục này nói riêng về cú sốc ấy, vì nó gây bất ngờ nhiều hơn mọi thứ khác.
Điều chuyên mục này không làm
Không khuyên ai nên về hay không nên về, không đánh giá lựa chọn của ai, và không nêu quy định nào.
Mỗi hoàn cảnh có những yếu tố mà người ngoài không thấy hết: tuổi tác, sức khoẻ, con cái, tài sản, tư cách pháp lý. Thứ chuyên mục này làm là liệt kê những câu hỏi nên đặt trước, và chỉ đúng chỗ để hỏi.
Bốn kiểu quay về khác nhau thế nào?
Về thăm theo chu kỳ, về ở hẳn hoặc dưỡng già, về làm việc làm ăn, và thế hệ hai về lần đầu khi đã trưởng thành — mỗi kiểu chạm tới những vấn đề khác nhau.
Câu hỏi hay bị bỏ qua nhất là gì?
Việc vắng mặt lâu ảnh hưởng gì tới tư cách cư trú ở nước đang sống — đặc biệt quan trọng với người chưa nhập tịch nước sở tại.
Nên hỏi quy định ở đâu?
Cơ quan đại diện Việt Nam tại nước đang sống, cơ quan có thẩm quyền trong nước, và cơ quan di trú của nước sở tại — không hỏi theo kinh nghiệm người quen.
Điểm chung của cả bốn kiểu là gì?
Việt Nam mà người ta quay về không phải Việt Nam lúc ra đi — và khoảng cách đó lớn dần theo thời gian đi.
