Người sinh ra hoặc lớn lên tại nước sở tại thường ít tham gia hội đoàn của thế hệ đầu. Nguyên nhân hiếm khi là khác quan điểm — nó nằm ở những thứ cụ thể hơn nhiều: ngôn ngữ họp, hình thức sinh hoạt, cách ra quyết định, và cả cách hiểu về thời gian.
Ngôn ngữ họp là rào cản đầu tiên
Một cuộc họp bằng tiếng Việt, ở mức trang trọng, với nhiều từ mà thế hệ sau chỉ nghe chứ không dùng, là chỗ mà người trẻ không theo kịp.
Họ hiểu tiếng Việt sinh hoạt trong nhà rất tốt và mất phương hướng ở tiếng Việt nghi thức — hai thứ khác nhau nhiều hơn người lớn tưởng.
Hệ quả không phải là họ phản đối. Họ chỉ ngồi im, rồi lần sau không tới.
Hình thức sinh hoạt thuộc về một thời khác
Nghi thức khai mạc, phát biểu theo thứ bậc, chương trình dài, và phần lớn thời gian dành cho hình thức thay vì cho việc.
Với thế hệ đầu, hình thức ấy là biểu hiện của sự trân trọng. Với người lớn lên trong một hệ khác, nó đọc như thời gian bị tiêu phí — và cả hai cách đọc đều thành thật.
Cách ra quyết định khác nhau ở gốc
Tổ chức của thế hệ đầu thường quyết theo thứ bậc và theo uy tín cá nhân: người lớn tuổi hơn, ở lâu hơn, đóng góp nhiều hơn thì tiếng nói nặng hơn.
Người sinh tại chỗ quen với cách khác: ai làm việc đó thì người đó quyết, ý kiến được đánh giá theo nội dung, và bất đồng được nói thẳng trong cuộc họp.
Khi hai cách này gặp nhau, mỗi bên đều thấy bên kia bất lịch sự. Người trẻ thấy mình không được lắng nghe; người lớn thấy người trẻ không biết trên dưới.
Khái niệm cam kết cũng khác
Tổ chức cũ hiểu tham gia là gắn bó lâu dài: nhận một chức, ở lại nhiều năm, có mặt đều.
Người trẻ hiểu tham gia là nhận một việc: làm xong thì thôi, và có thể nhận việc khác sau.
Cả hai đều là cam kết thật, chỉ khác hình dạng. Nhưng tổ chức cũ thường đọc cách thứ hai là thiếu nghiêm túc, nên không giao việc — và vì không được giao việc, người trẻ rời đi.
Chủ đề sinh hoạt hướng về một nơi họ không nhớ
Nhiều hoạt động xoay quanh quê quán, ký ức và những gì đã xảy ra trước khi thế hệ sau ra đời.
Điều đó hoàn toàn tự nhiên với người mang ký ức ấy, và gần như không có chỗ bám cho người không mang. Họ tôn trọng nhưng không thấy mình ở trong đó.
Ngược lại, những chủ đề mà họ quan tâm — nghề nghiệp, việc học, sức khoẻ tinh thần, bản sắc — thường không nằm trong chương trình.
Điều thường bị hiểu nhầm thành thờ ơ
Rằng thế hệ sau không quan tâm tới cộng đồng.
Trên thực tế, họ vẫn tổ chức và vẫn tham gia — chỉ là ở những dạng khác: nhóm nghề nghiệp, nhóm theo sở thích, các hoạt động gây quỹ ngắn hạn, các nhóm trên mạng. Chúng không giống hội đoàn nên người lớn không nhìn thấy, và nhiều khi không được coi là hoạt động cộng đồng.
Những gì làm cho khoảng cách hẹp lại
- Cho phép dùng cả hai thứ tiếng trong sinh hoạt, kể cả trong họp.
- Rút ngắn phần nghi thức và dành thời gian cho phần việc.
- Giao việc thật kèm quyền quyết, không chỉ mời tham gia.
- Nhận cam kết ngắn hạn như một hình thức đóng góp chính đáng.
- Đưa vào chương trình vài chủ đề mà họ thật sự quan tâm.
Những tổ chức làm được mấy việc này thường không phải tổ chức có nhiều tiền nhất, mà là tổ chức có một hai người chịu đứng ra làm cầu nối giữa hai cách làm.
Vai trò của thế hệ một rưỡi
Người rời Việt Nam khi còn nhỏ thường là cầu nối tốt nhất, vì họ hiểu được cả hai hệ: họ theo được cuộc họp bằng tiếng Việt và cũng hiểu vì sao người trẻ thấy nó dài.
Ở những tổ chức chuyển giao thành công, gần như luôn có một vài người thuộc nhóm này đứng ở giữa — và đó là một vai trò nên được nhận ra và giao việc chứ không để tự phát.
Điều bài này không làm
Không nói bên nào đúng, và không đề nghị tổ chức nào phải đổi.
Cả hai cách làm đều hợp lý trong hoàn cảnh sinh ra chúng. Thứ bài này chỉ ra là những chỗ cụ thể mà hai bên trượt qua nhau, vì phần lớn khoảng cách nằm ở hình thức chứ không ở mong muốn.
Vì sao người sinh tại chỗ ít tham gia hội đoàn?
Vì ngôn ngữ họp, hình thức sinh hoạt, cách ra quyết định và khái niệm cam kết đều thuộc về một thế hệ khác — không phải vì họ khác quan điểm.
Vì sao hai bên thấy nhau bất lịch sự?
Vì một bên quyết theo thứ bậc và uy tín, bên kia quen với việc ai làm thì người đó quyết và bất đồng nói thẳng — mỗi bên đọc bên kia bằng chuẩn của mình.
Thế hệ sau có thật sự thờ ơ không?
Không. Họ vẫn tổ chức và tham gia, nhưng ở những dạng khác — nhóm nghề nghiệp, gây quỹ ngắn hạn, nhóm trên mạng — nên người lớn không nhìn thấy.
Ai làm cầu nối tốt nhất?
Người rời Việt Nam khi còn nhỏ, vì họ theo được cuộc họp bằng tiếng Việt và cũng hiểu vì sao người trẻ thấy nó dài.
