Một ngôn ngữ không sống sót trong gia đình bằng tình cảm hay quyết tâm. Nó cần ba điều kiện rất cụ thể, và khi thiếu một trong ba thì nó mất dần — kể cả ở những gia đình mà ai cũng muốn giữ.
Hiểu ba điều kiện ấy giải thích được vì sao có nhà giữ được mà không phải cố gắng gì, còn nhà khác cố hết sức vẫn không giữ nổi.
Điều kiện thứ nhất: có đủ người lớn dùng nó hằng ngày
Đây là điều kiện mạnh nhất và cũng ít được nói tới nhất.
Một ngôn ngữ tồn tại trong nhà khi có ít nhất hai người lớn dùng nó với nhau — không phải dùng để dạy trẻ, mà dùng để nói chuyện với nhau về việc của người lớn. Đứa trẻ khi đó học được thứ tiếng ấy như một phương tiện sống thật, chứ không phải một môn học.
Khi chỉ còn một người lớn nói tiếng Việt, ngôn ngữ ấy lập tức chuyển sang một vai khác: nó thành thứ tiếng chỉ dùng để nói với một người. Và một thứ tiếng chỉ dùng với một người thì phạm vi hẹp đi rất nhanh.
Đó là lý do ông bà có sức nặng đặc biệt
Ông bà sống cùng hoặc ở gần làm thay đổi hẳn cán cân: bỗng nhiên trong nhà có hai người lớn nói tiếng Việt với nhau về mọi chuyện. Rất nhiều gia đình giữ được tiếng cho con mà không có bí quyết nào — chỉ là có ông bà ở cùng.
Điều kiện thứ hai: có việc để làm bằng thứ tiếng đó
Ngôn ngữ sống trong các phạm vi sử dụng: bữa ăn, việc nhà, chuyện họ hàng, gọi điện về quê, xem một chương trình, nấu theo một công thức, đi chợ.
Nếu tiếng Việt chỉ còn tồn tại trong những câu ra lệnh — ăn cơm, đi tắm, làm bài đi — thì vốn từ của đứa trẻ sẽ dừng đúng ở phạm vi đó. Nó nghe hiểu mệnh lệnh và không nói được gì ngoài chuyện sinh hoạt.
Cách mở rộng không phải là dạy thêm từ, mà là mở thêm việc: cho đứa trẻ một loại việc mà muốn làm thì phải dùng tiếng Việt.
Điều kiện thứ ba: có lý do để dùng
Trẻ con rất giỏi tính toán chi phí. Nếu nói tiếng nào cũng được hiểu, chúng sẽ chọn thứ tiếng dễ hơn với chúng — và đó gần như luôn là tiếng bản xứ.
Lý do mạnh nhất không phải lời giải thích về cội nguồn, mà là một người mà chúng thật sự muốn nói chuyện cùng và người ấy không hiểu thứ tiếng kia.
Thường đó là ông bà. Đôi khi là anh em họ ở Việt Nam. Ở những gia đình về thăm quê đều đặn, chính những chuyến về ấy tạo ra lý do rõ ràng nhất mà không cần ai thuyết phục.
Vì sao ba điều kiện quan trọng hơn phương pháp
Người ta hay hỏi nên dạy bằng cách nào, dùng tài liệu gì, mỗi ngày bao nhiêu phút.
Nhưng một gia đình có đủ ba điều kiện thì gần như không cần phương pháp nào — trẻ học vì sống trong đó. Còn gia đình thiếu cả ba thì không phương pháp nào bù nổi, vì bản chất đứa trẻ đang học một thứ tiếng không có chỗ dùng.
Nên câu hỏi đầu tiên không phải dạy thế nào, mà là nhà mình đang thiếu điều kiện nào.
Đợt đi của gia đình quyết định điều kiện nào có sẵn
Trục của cả trang này áp vào đây rất rõ.
Gia đình tới theo diện đoàn tụ thường có nhiều thế hệ cùng nhà hoặc ở gần — điều kiện thứ nhất và thứ ba có sẵn.
Gia đình tới theo diện lao động thường là hai vợ chồng trẻ hoặc một người, làm nhiều giờ, không có người lớn thứ ba — điều kiện thứ nhất yếu ngay từ đầu.
Gia đình có cha hoặc mẹ là người bản xứ thì chỉ có một người lớn nói tiếng Việt, và ngôn ngữ chung của nhà là thứ tiếng kia — hoàn cảnh khó nhất trong ba, và không phải lỗi của ai.
Mật độ cộng đồng là điều kiện thứ tư không nằm trong nhà
Ở nơi có đông người Việt, tiếng Việt tồn tại cả ở ngoài đường: trong tiệm, ở chợ, chỗ lễ, nhà hàng xóm. Đứa trẻ thấy đó là một thứ tiếng người ta thật sự dùng.
Ở nơi cả vùng chỉ có vài gia đình, tiếng Việt chỉ tồn tại sau cánh cửa nhà mình. Đứa trẻ dễ xếp nó vào loại chuyện riêng của gia đình chứ không phải một ngôn ngữ thật.
Đây là lý do cùng một cách nuôi dạy lại cho kết quả rất khác ở hai nơi khác nhau — và là lý do không nên so sánh nhà mình với nhà người khác ở nơi khác.
Cái gì mất trước khi tiếng mất
Thường không phải từ vựng mà là thói quen.
Đầu tiên là bữa tối không còn ngồi cùng nhau. Rồi các cuộc gọi về quê thưa dần. Rồi những buổi có họ hàng tới chơi ít đi. Mỗi lần mất một thói quen là mất một phạm vi sử dụng, và ngôn ngữ co lại theo.
Vì thế những gia đình giữ được tiếng thường không phải gia đình dạy nhiều, mà là gia đình giữ được các thói quen chung lâu hơn.
Điều chuyên mục này sẽ và sẽ không làm
Các bài sau nói về những phần cụ thể: ai thật sự là người giữ tiếng trong nhà, cái gì hiệu quả và cái gì không, vì sao đọc viết là phần khó nhất, phải làm gì khi trẻ trả lời bằng thứ tiếng khác, và việc học lại khi đã lớn.
Chuyên mục này không đánh giá gia đình nào, không giới thiệu trung tâm hay ứng dụng nào, và không coi việc mất tiếng là một thất bại đạo đức. Nó chỉ mô tả cơ chế, để mỗi nhà tự nhìn ra hoàn cảnh của mình.
Vì sao có nhà giữ được tiếng Việt mà không phải cố gắng?
Vì họ có sẵn ba điều kiện: đủ người lớn dùng tiếng Việt hằng ngày với nhau, có việc thật phải làm bằng thứ tiếng đó, và có lý do rõ ràng để dùng.
Vì sao ông bà lại quan trọng đến vậy?
Vì họ làm cho trong nhà có hai người lớn nói tiếng Việt với nhau về mọi chuyện — và thường chính họ là lý do đứa trẻ thật sự muốn nói.
Vì sao trẻ chỉ hiểu mệnh lệnh mà không nói được?
Vì tiếng Việt trong nhà chỉ còn tồn tại ở phạm vi sinh hoạt. Vốn từ dừng đúng ở phạm vi được dùng, nên phải mở thêm việc chứ không phải dạy thêm từ.
Cái gì mất trước khi ngôn ngữ mất?
Thói quen chung — bữa tối cùng nhau, các cuộc gọi về quê, những buổi họ hàng tới chơi. Mất một thói quen là mất một phạm vi sử dụng.
