Cộng đồng người Việt ở Úc và New Zealand

Cộng đồng Việt ở Úc bắt đầu theo cách khá giống Bắc Mỹ, nhưng lớn lên trong một xã hội khác và một địa lý khác. Kết quả là một cộng đồng tụ đặc hơn nhiều, gắn với một vài thành phố chặt hơn gần như mọi nơi khác.

Đợt nào tạo ra cộng đồng này

Cũng hai lớp như ở Bắc Mỹ: lớp đầu tới trong hoàn cảnh phải rời đi, lớp sau tới theo diện đoàn tụ gia đình và làm cho cộng đồng gom lại.

Khác biệt là quy mô nước và cấu trúc đô thị. Dân cư Úc vốn đã dồn vào vài thành phố lớn ven biển, nên cộng đồng người Việt cũng dồn theo — đặc hơn, dễ thấy hơn và gần nhau hơn so với một nước có hàng chục đô thị lớn rải rác.

Họ tụ lại ở đâu và vì sao ở đó

Ở một vài vùng ngoại ô của hai thành phố lớn nhất, tới mức những khu ấy trở thành địa danh mà cả nước biết là khu người Việt.

Cơ chế vẫn là cơ chế đã nói ở bài đầu: người tới sau ở gần người tới trước, rồi chợ, tiệm ăn, chùa và nhà thờ mọc lên, rồi chính những thứ đó kéo tiếp người mới.

Một hệ quả ít ai để ý

Khi một cộng đồng tụ rất đặc, người thế hệ đầu có thể sống gần trọn đời mà không cần dùng tiếng bản xứ nhiều. Điều đó vừa là chỗ dựa vừa là cái bẫy: nó giúp người mới đứng vững, và cũng làm chậm việc hoà nhập của chính họ.

Nghề nghiệp của cộng đồng

Thế hệ đầu tập trung vào các nghề vào được sớm: dịch vụ ăn uống, bán lẻ, một số nghề sản xuất và thủ công. Ở các khu tập trung, cả một dãy phố buôn bán do người Việt vận hành là chuyện bình thường.

Thế hệ sau đi qua hệ thống giáo dục bản xứ và tản ra rất rộng, giống hệt mô hình thấy ở mọi cộng đồng đã đủ lâu.

Thế hệ thứ hai

Ở đây thế hệ thứ hai đã trưởng thành hoàn toàn và có mặt trong mọi lĩnh vực của đời sống nước sở tại.

Họ giữ tiếng Việt tốt hơn mức trung bình so với nhiều cộng đồng khác — chủ yếu nhờ mật độ: lớn lên trong một khu mà tiếng Việt được dùng ở ngoài đường chứ không chỉ trong nhà thì khác hẳn với lớn lên ở nơi cả vùng chỉ có vài gia đình Việt.

Dù vậy, khoảng cách vẫn xuất hiện đúng chỗ quen thuộc: nghe nói thì được, đọc viết thì khó, và tới thế hệ thứ ba thì mỏng đi nhanh.

New Zealand là một trường hợp khác hẳn

Cộng đồng ở đây nhỏ hơn nhiều và phân tán hơn, nên gần như không có hiện tượng khu phố tập trung.

Điều đó làm đảo ngược mọi thứ: hoà nhập nhanh hơn, dùng tiếng bản xứ nhiều hơn, nhưng hạ tầng cộng đồng mỏng và việc giữ tiếng Việt phụ thuộc gần như hoàn toàn vào từng gia đình. Đây là minh hoạ rõ nhất cho nguyên tắc mật độ quyết định nhiều thứ hơn người ta nghĩ.

Hội đoàn và đời sống tổ chức

Ở Úc, đời sống hội đoàn khá dày và gắn với các khu tập trung: tổ chức tôn giáo, hội đồng hương, các nhóm thanh niên do chính thế hệ thứ hai lập ra.

Điểm đáng chú ý là ở đây thế hệ thứ hai tham gia tổ chức cộng đồng nhiều hơn mức thường thấy — một phần vì họ lớn lên trong khu đủ đông để có bạn bè cùng gốc.

Quan hệ với Việt Nam

Giữ bằng những sợi dây quen thuộc: họ hàng còn ở nhà, tài sản, mồ mả, đám giỗ, những chuyến về thăm.

Khác biệt so với châu Âu hay Đông Á là khoảng cách: mỗi chuyến về là một chuyến bay rất dài và tốn kém, nên tần suất thấp hơn và mỗi lần về thường ở lâu hơn.

Điều dễ hiểu nhầm

Vì cộng đồng ở đây rất dễ thấy — có khu phố riêng, có báo chí riêng, có tên tuổi trong đời sống công cộng — người trong nước dễ hình dung đó là một cộng đồng đồng nhất và ai cũng khá.

Thực tế vẫn phân tầng như mọi nơi, và những gia đình ở ngoài các khu tập trung có trải nghiệm khác hẳn những gia đình ở trong đó.

Tra ở đâu khi cần số liệu hoặc thủ tục

Số liệu cộng đồng thuộc cơ quan thống kê nước sở tại. Thủ tục về cư trú, quốc tịch hay hộ tịch thuộc cơ quan có thẩm quyền của nước đó và cơ quan đại diện Việt Nam. Việc pháp lý của một gia đình cụ thể thì thuộc về luật sư.